De teleurgang van den Waterhoek

De teleurgang van den Waterhoek van Stijn Streuvels vertelt hoe een afgesloten gehucht aan de Schelde ten onder gaat wanneer er een brug wordt gebouwd. Midden in die botsing tussen oud en nieuw staat Mira, een eigenzinnige jonge vrouw die de mannen om haar heen het hoofd op hol brengt. Veel kenners vinden dit het rijpste werk van Streuvels. Bij een groot publiek werd het verhaal vooral bekend door de film Mira uit 1971.

De titel spreek je uit als "teleurgang van de Waterhoek". Teleurgang betekent ondergang of verval.

Waar gaat De teleurgang van den Waterhoek over?

De Waterhoek is een gehucht waar de tijd lijkt stil te staan. De mensen leven op hun eigen manier, met eigen regels, onder leiding van de oude deken Broeke. Vreemden zijn er niet welkom. Dan besluit de overheid om een brug over de Schelde te bouwen en een weg dwars door het gehucht aan te leggen. Voor de meeste bewoners is dat een bedreiging van hun manier van leven. Een paar anderen zien juist kansen.

Met de bouw komen landmeters, ingenieurs en arbeiders naar de Waterhoek. Een van hen is de jonge ingenieur Maurice Rondeau, die de leiding heeft over het project. Hij raakt in de ban van Mira, een kleindochter uit de familie van Broeke. Mira is mooi, vrijgevochten en onvoorspelbaar. Zij beweegt zich tussen de twee kampen in: de oude Waterhoek en de nieuwe tijd.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

De bewoners verzetten zich tegen de brug. Lander, de zoon van deken Broeke, gaat het verst: bij een gewelddadig treffen met de landmeters vallen doden. Lander wordt opgepakt en tot levenslange dwangarbeid veroordeeld. Voor Broeke is dat een zware slag. Zijn schoonzoon Sieper kiest de andere kant: hij ziet in de brug een kans om vooruit te komen en schaart zich achter de vernieuwing.

Ondertussen raakt ingenieur Rondeau steeds verder verstrikt in zijn verliefdheid op Mira. Hij wil met haar trouwen, tegen de zin van zijn moeder in, die het meisje uit de Waterhoek niets vindt voor haar zoon. Mira laat zich niet temmen. Ze speelt met de mannen om haar heen en volgt haar eigen verlangens. De verhouding brengt Rondeau geen geluk.

Het gezag van Broeke brokkelt intussen af. Sieper wordt de nieuwe deken van de Waterhoek. Als het werk klaar is, vertrekt Rondeau naar Congo. De brug wordt feestelijk ingehuldigd, en Mira verlaat de Waterhoek voorgoed. Broeke blijft gebroken achter. In zijn verwarring zet hij in gedachten nog altijd passagiers over de Schelde, alsof er niets veranderd is.

Thema's en motieven

• Traditie tegenover vooruitgang. Een gesloten gemeenschap kan zich niet verzetten tegen de moderne tijd. De brug is het symbool van die verandering.
• Individu en gemeenschap. Mira volgt haar eigen verlangens en trekt zich niets aan van de groep.
• Zinnelijkheid als ontwrichtende kracht. Mira brengt de orde in de Waterhoek en in het leven van Rondeau aan het wankelen.
• Macht en verval. Deken Broeke verliest zijn gezag, zijn zoon en uiteindelijk zijn greep op de werkelijkheid.
• Onvermijdelijkheid. Verzet tegen de verandering blijkt zinloos; de titel kondigt de ondergang al aan.

Personages

• Deken Broeke: de oude, conservatieve leider van de Waterhoek.
• Lander: Broekes zoon, die zich gewelddadig tegen de brug verzet.
• Sieper: Broekes schoonzoon, die kiest voor vooruitgang en de nieuwe deken wordt.
• Mira: de centrale vrouwenfiguur, sensueel, onafhankelijk en raadselachtig.
• Maurice Rondeau: de jonge, wat naïeve ingenieur die de brug bouwt en voor Mira valt.

Stijl

In deze roman vernieuwt Streuvels zich. Waar zijn eerdere boeken zoals De vlaschaard veel lange natuurbeschrijvingen hebben, ligt hier meer nadruk op de psychologie van de personages en de spanningen tussen hen. De taal is nog steeds kleurrijk en sterk gekleurd door het Vlaams. Je leert zowel de kant van de Waterhoek kennen als die van de bouwers, zodat geen van beide partijen simpelweg goed of fout is.

Achtergrond en verfilming

Streuvels baseerde het verhaal op de bouw van een echte brug over de rechtgetrokken Schelde bij Avelgem, die in 1907 werd ingehuldigd. Ook Mira en de ingenieur hadden voorbeelden in het echte leven. In latere drukken werden passages over de relatie tussen Mira en Maurice ingekort.

In 1971 verfilmde Fons Rademakers het boek als Mira, met een scenario van Hugo Claus en Magda Reypens. Willeke van Ammelrooy speelde Mira, Jan Decleir Lander, Carlos Van Lanckere deken Broeke en Luc Ponette Maurice Rondeau. Streuvels was nog bij de gesprekken over het scenario betrokken, maar overleed in 1969, voordat de film klaar was. De critici waren lauw, maar het publiek kwam massaal. De film geldt als het begin van een bloeiperiode in de Nederlandse en Vlaamse film.

Waarom lees je het vandaag nog?

De vraag wat er gebeurt met een gemeenschap als de buitenwereld binnendringt, is nog altijd actueel, van windmolenparken tot nieuwe snelwegen. Daarnaast is Mira een van de opvallendste vrouwenfiguren uit de Vlaamse literatuur van haar tijd.

Tips voor je boekverslag

• Leg uit waarom de brug een symbool is, en voor wat.
• Bespreek Mira: is zij slachtoffer, verleidster of gewoon iemand die vrij wil zijn?
• Vergelijk deken Broeke met boer Vermeulen uit De vlaschaard.
• Vergelijk het boek met de film Mira uit 1971.
• Leg een verband met het rechttrekken van de Nete in Pallieter: ook daar verdrijft de vooruitgang een oude levenswijze.

Het boek is te leen bij de bibliotheek. Meer over de schrijver lees je bij Stijn Streuvels, en andere Vlaamse en Nederlandse romans uit deze periode staan bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Wat betekent teleurgang?

Teleurgang is een oud woord voor ondergang of verval. De titel verwijst naar het einde van de eigen manier van leven in de Waterhoek.

Waar ligt de Waterhoek?

Het gehucht ligt aan de Schelde in het zuiden van West-Vlaanderen. Streuvels liet zich inspireren door de omgeving van Avelgem.

Is De teleurgang van den Waterhoek verfilmd?

Ja, als Mira (1971) van Fons Rademakers, met Willeke van Ammelrooy in de titelrol.

Wanneer verscheen De teleurgang van den Waterhoek?

In 1927, eerst in afleveringen in het tijdschrift De Gids en daarna als boek.