Leenrecht

Leenrecht is de regeling waarbij openbare bibliotheken boeken en andere werken mogen uitlenen zonder dat ze vooraf toestemming hoeven te vragen, in ruil voor een vergoeding aan de makers. Schrijvers, vertalers, illustratoren, fotografen en uitgevers krijgen zo geld voor het feit dat hun werk niet wordt gekocht maar geleend. In Nederland staat de regeling sinds 1996 in de Auteurswet, in artikel 15c.

Waarom leenrecht bestaat

Volgens het auteursrecht bepaalt de maker wie zijn werk verspreidt. Uitlenen is ook een vorm van verspreiden. Zonder uitzondering zou een bibliotheek voor elk boek toestemming moeten vragen aan de maker en de uitgever. De wetgever heeft dat opgelost met een zogenoemde wettelijke licentie: uitlenen mag, maar er moet een billijke vergoeding tegenover staan. De Europese Unie heeft dit vastgelegd in een richtlijn over verhuur- en uitleenrecht; Nederland heeft die in de Auteurswet verwerkt.

Hoe het geld wordt geïnd en verdeeld

Het systeem werkt in drie stappen:

1. Tarief vaststellen: de Stichting Onderhandelingen Leenvergoedingen (StOL) bepaalt de hoogte van de vergoeding. Daarin zitten vertegenwoordigers van de rechthebbenden en van de openbare bibliotheken.
2. Innen: de Stichting Leenrecht int de vergoeding bij de bibliotheken. Die betalen een bedrag per uitlening, gebaseerd op hun uitleencijfers.
3. Verdelen: de Stichting Leenrecht verdeelt de opbrengst via organisaties voor de verschillende groepen makers, zoals schrijvers, beeldmakers en uitgevers. Hoe vaker een boek wordt geleend, hoe meer de makers ontvangen.

Omdat er sinds de jaren negentig veel minder fysieke boeken worden uitgeleend, is de totale opbrengst van het leenrecht flink gedaald.

Leenrecht en e-books

Lange tijd was onduidelijk of leenrecht ook geldt voor e-books. Bij een fysiek boek leent maar één persoon tegelijk één exemplaar; bij een digitaal bestand kan dat anders werken. De bibliotheekbranche vroeg de rechter om duidelijkheid. In 2016 oordeelde het Hof van Justitie van de Europese Unie in de zaak VOB tegen Stichting Leenrecht dat uitlenen van een e-book gelijkgesteld kan worden aan uitlenen van een papieren boek, zolang het model 'één exemplaar, één gebruiker' wordt gevolgd: het e-book is tijdens de uitleentermijn alleen voor de lener beschikbaar.

In de praktijk werkt de online bibliotheek in Nederland vooral met licentieafspraken met uitgevers, waarin wordt geregeld welke titels beschikbaar zijn en wat de vergoeding is. DRM zorgt ervoor dat een geleend e-book na de termijn niet meer te openen is. Hoe digitaal lenen in de praktijk werkt, lees je bij e-books lenen.

Wat betekent leenrecht voor jou als lener?

Als lener merk je weinig van het leenrecht. Je betaalt het niet per uitlening; het zit verwerkt in de kosten van de bibliotheek, die vooral door gemeenten wordt betaald. Meer over de financiering van bibliotheken lees je bij financiering.

Veelgestelde vragen

Betaal ik leenrecht als ik een boek leen?

Niet direct. De bibliotheek betaalt de vergoeding aan de Stichting Leenrecht. De kosten maken deel uit van het budget van de bibliotheek.

Krijgt een schrijver geld als zijn boek wordt geleend?

Ja. Via de Stichting Leenrecht krijgen schrijvers en andere rechthebbenden een vergoeding die afhangt van het aantal uitleningen van hun werk.

Geldt leenrecht ook voor schoolbibliotheken?

Op dit moment niet: uitlening door schoolbibliotheken valt buiten de leenvergoeding. Het wetsvoorstel 36902 uit 2026 wil daar een leenvergoeding voor invoeren; dat voorstel was in oktober 2026 nog niet aangenomen.