Hendrik Conscience

Hendrik Conscience (1812–1883) is de grondlegger van de moderne Vlaamse roman. Met De Leeuw van Vlaanderen (1838), over de Guldensporenslag van 1302, gaf hij het jonge België en vooral Vlaanderen een nationale held en een gevoel van trots. Hij wordt vaak 'de man die zijn volk leerde lezen' genoemd, omdat hij in een tijd van Franstalige elite in het Nederlands schreef voor een breed publiek.

Leven

Henri Conscience werd op 3 december 1812 geboren in Antwerpen. Zijn vader was een Fransman uit Besançon, zijn moeder een Vlaamse. Hij groeide op in eenvoudige omstandigheden en las als kind alles wat hij te pakken kon krijgen. Als jongeman vocht hij mee in de Belgische Revolutie van 1830 en diende hij enkele jaren in het Belgische leger.

Terug in Antwerpen sloot hij zich aan bij een kring van jonge kunstenaars en schrijvers die de Nederlandse taal in Vlaanderen wilden opwaarderen. In 1837 debuteerde hij met In 't Wonderjaer, een roman over de godsdiensttroebelen van 1566. Een jaar later volgde De Leeuw van Vlaenderen. Het boek werd aanvankelijk weinig verkocht, maar groeide uit tot een symbool van de Vlaamse Beweging.

Conscience schreef ruim honderd romans en novellen. Hij werkte onder meer als arrondissementscommissaris in Kortrijk en vanaf 1868 als conservator van het Museum Wiertz in Brussel. Hij overleed op 10 september 1883 in Elsene, bij Brussel. Zijn begrafenis in Antwerpen trok enorme menigten.

Stijl en thema's

Conscience schreef in de traditie van de romantiek, met Walter Scott als groot voorbeeld. Zijn historische romans zijn spannend, met heldhaftige personages, duidelijk onderscheid tussen goed en kwaad, en uitvoerige beschrijvingen van veldslagen en middeleeuwse steden. Zijn taal is naar hedendaagse maatstaven ouderwets en soms gezwollen, maar was in zijn tijd vernieuwend omdat hij het Nederlands gebruikte voor een breed lezerspubliek.

Naast historische romans schreef hij zedenschetsen: verhalen over het dagelijks leven van gewone Vlamingen op het platteland en in de stad. In De loteling (1850) moet een boerenzoon via de loting in dienst, en in Baes Gansendonck (1850) drijft een herbergier met hoogmoedige ambities zijn dochter in het ongeluk. In die verhalen zie je zijn sympathie voor eenvoudige, vrome mensen en zijn wantrouwen tegenover verfransing en hoogmoed.

Belangrijkste werken

De Leeuw van Vlaanderen werd in 1985 verfilmd door Hugo Claus. Op het Hendrik Conscienceplein in Antwerpen, bij de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, staat zijn standbeeld.

Waar begin je?

• Instappen: De loteling. Kort, ontroerend en goed te volgen, ook als je weinig ervaring hebt met negentiende-eeuwse literatuur.
• Het bekendste boek: De Leeuw van Vlaanderen. Kies bij voorkeur een hertaalde of bewerkte uitgave in modern Nederlands; die zijn er voor volwassenen en voor jongeren.
• Humor en drama: Baes Gansendonck.

Wie verder wil met negentiende-eeuwse literatuur uit Vlaanderen, leest Guido Gezelle. Uit dezelfde eeuw in Nederland is Multatuli met Max Havelaar een logische tegenhanger.

Hendrik Conscience in de bibliotheek

In Vlaamse bibliotheken is het werk van Conscience ruim aanwezig, ook in hertalingen en jeugdbewerkingen. In Nederlandse bibliotheken vind je vooral De Leeuw van Vlaanderen, soms alleen in het magazijn. Omdat zijn werk rechtenvrij is, zijn veel teksten gratis digitaal te lezen via de DBNL. Voor moderne uitgaven en bewerkingen kun je kijken bij e-books lenen bij de online bibliotheek.

Veelgestelde vragen

Waar gaat De Leeuw van Vlaanderen over?

Over de opstand van de Vlaamse steden tegen de Franse koning en de Guldensporenslag bij Kortrijk op 11 juli 1302. Robrecht van Bethune, de 'Leeuw van Vlaanderen', is een van de helden.

Waarom heet Conscience 'de man die zijn volk leerde lezen'?

Omdat hij in een tijd waarin de Belgische elite vooral Frans sprak, toegankelijke romans in het Nederlands schreef die door een breed publiek werden gelezen.

Kun je De Leeuw van Vlaanderen nog lezen?

Ja, maar de oorspronkelijke taal is ouderwets. Er bestaan hertalingen en bewerkingen in modern Nederlands, ook voor jongeren, die veel makkelijker te lezen zijn.

Waarom is 11 juli de Vlaamse feestdag?

11 juli herdenkt de Guldensporenslag van 1302. Mede door De Leeuw van Vlaanderen werd deze slag een symbool voor Vlaanderen.