Boekwetenschap en boekgeschiedenis: bronnen van de KB

Boekwetenschap onderzoekt het boek als voorwerp en als handelswaar: wie het drukte, op welk papier, hoe het werd gebonden, verkocht en gelezen. De Koninklijke Bibliotheek is in Nederland een van de belangrijkste plekken voor dit onderzoek, met oude drukken, handschriften en databanken zoals de Short-Title Catalogue Netherlands (STCN) en Nederlandse Boekgeschiedenis.

Waar gaat boekwetenschap over?

Een boekhistoricus kijkt niet in de eerste plaats naar wat er in een boek staat, maar naar het boek zelf. Typische vragen zijn:

Wie drukte dit boek, wanneer en waar?
Uit welke papiermolen komt het papier? Dat verraadt vaak het watermerk.
Hoe werd het boek verkocht en voor welke prijs?
Wie bezat het later? Daarover vertellen ex-librissen, aantekeningen in de marge en veilingcatalogi.
Hoe veranderde het lezen door nieuwe technieken, van de drukpers tot het e-book?

De KB heeft daarvoor materiaal uit alle eeuwen, van middeleeuwse handschriften tot het e-Depot.

Bronnen van de KB voor boekhistorici

Short-Title Catalogue Netherlands (STCN). De nationale bibliografie van boeken die tot en met 1800 in Nederland zijn gedrukt, en van Nederlandstalige boeken die in het buitenland verschenen. Je zoekt er op drukker, plaats, jaar of titel en ziet welke bibliotheken een exemplaar hebben.

Nederlandse Boekgeschiedenis (voorheen Bibliopolis). Een website van de KB over de geschiedenis van het boek in Nederland, met achtergrondinformatie en beeldmateriaal.

Database Watermarks in Incunabula printed in the Low Countries (WILC). Een databank met watermerken in incunabelen uit de Nederlanden. Handig om papier te dateren.

Veiling- en boekhandelscatalogi. Een van de bijzondere collecties van de KB. Ze laten zien welke boeken werden verkocht en wie ze kocht.

Incunabelen en postincunabelen. Boeken uit de eerste periode van de boekdrukkunst, tot 1540.

In de leeszaal Bijzondere Collecties staan een watermerk- en UV-lamp en een handbibliotheek over zeldzame boeken en boekgeschiedenis.

Voorbeelden uit de collectie

De KB licht zelf stukken uit die laten zien hoe het boek veranderde:

De verzameling geschiedenissen van Troje, met 48 houtsneden;
het schrijfboek van Willem Silvius, een voorbeeldboek met handschriftstijlen;
uitgaven van De Blauwe Schuit, een clandestiene uitgeverij uit de Tweede Wereldoorlog;
Hot Printing van H.N. Werkman, kunstzinnig drukwerk uit de jaren dertig;
beweegbare prentenboeken uit de negentiende eeuw.

Hoe begin je zelf met boekonderzoek?

Ook zonder opleiding kun je iets te weten komen over een oud boek dat je thuis hebt:

Kijk naar de titelpagina. Daar staan meestal de drukker of uitgever, de plaats en het jaar. Bij heel oude boeken staat die informatie soms achterin, in het colofon.
Zoek het boek op in de STCN. Is het van voor 1801, dan staat het er waarschijnlijk in. Zo zie je of het zeldzaam is en welke bibliotheken het ook hebben.
Let op sporen van gebruik. Namen, stempels, ex-librissen en aantekeningen vertellen iets over vorige eigenaren.
Bekijk het papier tegen het licht. Een watermerk kan helpen om het papier te dateren.
Vraag om hulp. De KB, universiteitsbibliotheken en antiquaren kunnen je verder helpen. Wil je weten wat een boek waard is, dan ligt een antiquaar het meest voor de hand.

Waar studeer je boekwetenschap?

Boekwetenschap is in Nederland vooral een specialisatie binnen universitaire opleidingen in de geesteswetenschappen. De Universiteit Leiden en de Universiteit van Amsterdam hebben masterprogramma's waarin boekwetenschap een rol speelt. Kijk voor de actuele namen en voorwaarden op de websites van de universiteiten. Voor werk in bibliotheken in het algemeen, zie opleidingen voor de bibliotheek.

Boeken als erfgoed: Museum Meermanno

Wie boekgeschiedenis in een museum wil zien, kan in Den Haag ook terecht bij Museum Meermanno, het museum van het boek. Het museum was lange tijd verbonden met de KB: de bibliothecaris van de KB was er vanaf 1960 voorzitter. Sinds 1994 is het zelfstandig.

Veelgestelde vragen

Wat is de STCN?

De Short-Title Catalogue Netherlands, de databank van boeken die tot en met 1800 in Nederland zijn gedrukt. De KB beheert hem; je vindt hem via kb.nl.

Wat doet een boekhistoricus?

Hij of zij onderzoekt het boek als voorwerp: drukkers, papier, bindwerk, handel en lezers. De inhoud speelt mee, maar is niet het enige onderwerp.

Kan ik zelf de watermerken van een oud boek bekijken in de KB?

In de leeszaal Bijzondere Collecties staat een watermerk- en UV-lamp. Als KB-lid kun je oude drukken daar aanvragen en bekijken.