Oorlog en terpentijn

Oorlog en terpentijn van Stefan Hertmans is een roman over het leven van de grootvader van de schrijver, Urbain Martien. Hij groeide op in een arm Gents gezin, vocht als soldaat in de Eerste Wereldoorlog en wilde eigenlijk vooral schilder worden. Het boek is gebaseerd op de schriften die Urbain zijn kleinzoon naliet, en werd ook internationaal een groot succes.

Waar gaat Oorlog en terpentijn over?

Kort voor zijn dood in 1981 geeft Urbain Martien zijn kleinzoon twee schriften. Daarin heeft hij zijn herinneringen opgeschreven. De kleinzoon, de verteller van het boek, laat ze bijna dertig jaar ongelezen liggen. Pas rond de herdenking van honderd jaar Eerste Wereldoorlog begint hij eraan, en hij besluit het leven van zijn grootvader te reconstrueren.

Daarvoor leest hij niet alleen de schriften, maar bezoekt hij ook de plekken in Gent en West-Vlaanderen waar Urbain heeft geleefd en gevochten. Zo ontstaat een boek dat schommelt tussen het verhaal van de grootvader en de zoektocht van de kleinzoon. De titel verwijst naar de twee polen in Urbains leven: de oorlog die hem tekende, en de schilderkunst, met de geur van terpentijn, die hem op de been hield.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Het boek bestaat uit drie delen: het leven voor, tijdens en na de oorlog.

Deel I beschrijft Urbains jeugd in een Gentse arbeidersbuurt in de tijd van de belle époque. Zijn vader, Franciscus Martien, is een arme en ziekelijke kunstschilder die fresco's maakt in parochiekerken, ook in Engeland. Urbain gaat soms met hem mee en erft zijn liefde voor de schilderkunst. Zijn moeder, Céline, komt uit een betere familie en is uit liefde met een arme man getrouwd. Als jongen werkt Urbain al in een ijzergieterij, wat zwaar en gevaarlijk werk is.

Deel II gaat over de Eerste Wereldoorlog. Urbain is 23 als de oorlog uitbreekt en hij naar het front moet. Hij maakt de terugtocht van het Belgische leger mee en vecht in de loopgraven achter de ondergelopen IJzervlakte. Hij wordt een gedisciplineerd soldaat en krijgt onderscheidingen, maar raakt ook gewond. Een deel van zijn herstel brengt hij door in Liverpool. De oorlogsscènes zijn rauw en gedetailleerd beschreven.

Deel III is het kortst. Na de oorlog wordt Urbain verliefd op Maria Emelia Ghys. Voordat ze kunnen trouwen, sterft zij aan de Spaanse griep. Urbain trouwt daarna met haar zus Gabrielle, met wie hij een dochter krijgt: de moeder van de verteller. Urbain blijft zijn hele leven schilderen, vooral kopieën van oude meesters. Het boek laat zien dat hij zijn grote verloren liefde nooit is vergeten. Het boek eindigt met de kleinzoon die terugkijkt op het leven van een man die zijn verdriet nooit in woorden heeft uitgesproken.

Thema's en motieven

• Oorlog en trauma. Urbain draagt de oorlog zijn hele leven met zich mee, ook al praat hij er nauwelijks over.
• Kunst als troost. Schilderen is voor Urbain een manier om te overleven en om iets van schoonheid te bewaren.
• Herinnering en geschiedschrijving. De kleinzoon vraagt zich af hoe betrouwbaar herinneringen zijn en hoe je het leven van een ander kunt navertellen.
• Liefde en verlies. De dood van Maria Emelia bepaalt de rest van Urbains leven.
• Plicht en eer. Urbain is opgevoed met strenge katholieke en militaire waarden, die hem houvast geven maar ook beperken.

Personages

• Urbain Martien: de grootvader van de verteller, soldaat en schilder.
• De verteller: de kleinzoon, die het leven van zijn grootvader reconstrueert.
• Franciscus Martien: Urbains vader, een arme fresco-schilder.
• Céline: Urbains moeder.
• Maria Emelia Ghys: Urbains grote liefde, die sterft aan de Spaanse griep.
• Gabrielle: Maria Emelia's zus, met wie Urbain trouwt.

Stijl

Hertmans wisselt twee stemmen af. In de delen over de jeugd en de oorlog lees je het verhaal grotendeels zoals Urbain het zelf beleefde, in een ouderwetse, beeldende taal. Daartussen hoor je de kleinzoon, die bezoekt, twijfelt en verbanden legt. Die combinatie van roman, biografie en essay maakt het boek bijzonder. Hertmans beschrijft veel met de blik van een schilder: kleuren, licht en details spelen een grote rol.

Ontvangst en vertalingen

Het boek won in 2014 de AKO Literatuurprijs en in 2016 De Inktaap, een prijs die door scholieren wordt toegekend. De Engelse vertaling van David McKay, War and Turpentine, stond in 2017 op de longlist van de Man Booker International Prize en werd door de New York Times Book Review tot een van de tien beste boeken van 2016 gerekend. Het boek is in veel talen vertaald.

Waarom lees je het vandaag nog?

De Eerste Wereldoorlog speelde zich voor een groot deel op Belgisch grondgebied af, maar wordt in Nederland weinig gelezen of besproken. Dit boek maakt die oorlog persoonlijk. Daarnaast is het een mooi voorbeeld van hoe een schrijver familiegeschiedenis omzet in literatuur.

Tips voor je boekverslag

• Leg uit hoe de drie delen zich tot elkaar verhouden en waarom het derde deel zo kort is.
• Bespreek de rol van de verteller: wat voegt zijn zoektocht toe aan het verhaal van Urbain?
• Zoek uit wat het IJzerfront was en vergelijk dat met de beschrijvingen in het boek.
• Bespreek de betekenis van de titel.
• Vergelijk het boek met een andere Vlaamse roman over oorlog en jeugd, zoals Het verdriet van België, of met een ander familieverhaal zoals Het land van herkomst.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, ook als e-book en luisterboek. Meer over de AKO Literatuurprijs en De Inktaap vind je bij literaire prijzen.

Veelgestelde vragen

Is Oorlog en terpentijn een waargebeurd verhaal?

Het boek is gebaseerd op de schriften van Hertmans' echte grootvader, Urbain Martien. Het is wel een roman: de schrijver vult aan, kiest en vertelt op zijn eigen manier.

Uit hoeveel delen bestaat Oorlog en terpentijn?

Uit drie delen: Urbains leven voor de Eerste Wereldoorlog, tijdens de oorlog en na de oorlog.

Welke prijzen won Oorlog en terpentijn?

De AKO Literatuurprijs in 2014 en De Inktaap in 2016. De Engelse vertaling stond in 2017 op de longlist van de Man Booker International Prize.

Wat betekent de titel Oorlog en terpentijn?

Oorlog staat voor Urbains ervaringen aan het front, terpentijn voor de schilderkunst die hem zijn hele leven troost bood.