De komst van Joachim Stiller

De komst van Joachim Stiller van de Vlaamse schrijver Hubert Lampo is het bekendste voorbeeld van magisch realisme in de Nederlandstalige literatuur. Een Antwerpse journalist krijgt brieven van een geheimzinnige man, en in zijn leven gebeuren dingen die niet logisch te verklaren zijn. Het boek is spannend als een mysterieverhaal, maar gaat uiteindelijk over toeval, lot en liefde.

Waar gaat De komst van Joachim Stiller over?

Freek Groenevelt is een succesvolle schrijver en journalist in Antwerpen. Hij leidt een geordend, rationeel leven. Dan begint hij brieven te krijgen van iemand die zich Joachim Stiller noemt. Die man lijkt dingen te weten die hij niet kan weten. Er gebeuren vreemde voorvallen in de stad, die op de een of andere manier met Stiller te maken lijken te hebben.

Via het literaire tijdschrift Atomium leert Freek de redactrice Simone Marijnissen kennen. Samen proberen ze te ontdekken wie Joachim Stiller is. Freek stuit daarbij op een zestiende-eeuwse schrijver met dezelfde naam, die over het einde der tijden schreef. Hoe meer hij zoekt, hoe minder hij met zijn verstand kan verklaren.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

De vreemde gebeurtenissen stapelen zich op. In een straat wordt de bestrating opengebroken en meteen weer dichtgegooid, maar als Freek erover schrijft in de krant, ontkent de schepen dat er werken zijn geweest. Later blijkt dat dit voorval al in een brief uit 1919 werd voorspeld. Freek raakt geobsedeerd door de figuur van Stiller.

Met hulp van een bevriende psychiater, die hem onder hypnose brengt, haalt Freek een verdrongen oorlogsherinnering boven. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij in Antwerpen getuige van een V2-inslag op een tram, die hij zelf maar net had gemist. Daarbij zag hij een Amerikaanse soldaat sterven die Stiller heette. Die herinnering verklaart iets, maar lang niet alles.

Stiller kondigt aan dat hij Freek zal ontmoeten bij het station Antwerpen-Zuid. Daar, op enkele meters afstand, wordt Stiller door een legertruck overreden nadat hij zijn naam heeft gezegd, nog voordat ze kunnen praten. Op de derde dag verdwijnt zijn lichaam uit het stedelijk mortuarium. Die verwijzing naar de verrijzenis maakt duidelijk dat Stiller misschien meer is dan een gewone mens. Door alles wat er gebeurd is, zijn Freek en Simone bij elkaar gekomen. Het boek eindigt met Freek als gelukkige aanstaande vader.

Thema's en motieven

• Magisch realisme. Een herkenbare, gewone werkelijkheid wordt doorbroken door gebeurtenissen die niet te verklaren zijn, zonder dat het een sprookje wordt.
• Toeval en lotsbestemming. Is wat Freek overkomt toeval, of is er een plan?
• Rede tegenover mysterie. Freek wil alles verklaren, maar leert dat niet alles te begrijpen is.
• Liefde. De zoektocht naar Stiller brengt Freek bij Simone.
• Religieuze symboliek. De naam, de dood en het verdwijnen van het lichaam na drie dagen doen denken aan Christus.

Personages

• Freek Groenevelt: de ik-verteller, een Antwerpse schrijver en journalist.
• Simone Marijnissen: redactrice van het tijdschrift Atomium, later Freeks vrouw.
• Joachim Stiller: de raadselachtige figuur die via brieven contact zoekt.
• De psychiater: een vriend van Freek, die hem helpt een herinnering terug te halen.

Stijl

Lampo vertelt in de ik-vorm, in een heldere, beschaafde stijl. De verteller is een nuchtere man, en juist daardoor komen de onverklaarbare gebeurtenissen sterk binnen. Lampo bouwt spanning op als in een detectiveverhaal, maar geeft geen sluitende oplossing. Hij liet zich inspireren door het werk van de psycholoog Carl Jung, onder meer door het idee dat toevallige gebeurtenissen een diepere betekenis kunnen hebben. Lampo schreef later in zijn essaybundel De zwanen van Stonehenge (1972) over het ontstaan van het boek.

Ontvangst en verfilming

De komst van Joachim Stiller werd Lampo's bekendste boek en is talloze keren herdrukt en in verschillende talen vertaald. Het gold lange tijd als vaste titel op de leeslijsten in Vlaanderen en Nederland. In 1976 maakte Harry Kümel er voor de Vlaamse televisie een serie van, met onder anderen Hugo Metsers en Cox Habbema.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het boek is goed te lezen en heeft de spanning van een mysterieverhaal. Tegelijk laat het zien wat magisch realisme is, een stroming die je ook terugziet in het werk van latere schrijvers. Bovendien geeft het een mooi beeld van Antwerpen in de jaren vijftig, inclusief de sporen van de oorlog.

Tips voor je boekverslag

• Leg uit wat magisch realisme is en geef voorbeelden uit het boek.
• Bespreek de religieuze symboliek rond de dood van Stiller.
• Wie is Joachim Stiller volgens jou? Onderbouw je antwoord met voorbeelden.
• Bespreek de rol van de oorlogsherinnering met de V2.
• Vergelijk het boek met De ontdekking van de hemel, waarin ook hogere machten het leven van de personages sturen, of met De donkere kamer van Damokles, waarin een geheimzinnige figuur opduikt.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, ook als e-book. Meer Vlaamse klassiekers vind je bij de klassiekers, bijvoorbeeld De Kapellekensbaan.

Veelgestelde vragen

Wat is magisch realisme?

Een stijl waarin een gewone, realistische wereld wordt doorbroken door bovennatuurlijke of onverklaarbare gebeurtenissen, die zonder veel uitleg worden verteld. De komst van Joachim Stiller is daar in het Nederlands het bekendste voorbeeld van.

Wie is Joachim Stiller?

Dat laat het boek bewust open. Er zijn verbanden met een zestiende-eeuwse schrijver, met een Amerikaanse soldaat uit de oorlog en met Christus, maar een sluitende verklaring komt er niet.

Waar speelt De komst van Joachim Stiller zich af?

In Antwerpen, eind jaren vijftig.

Is De komst van Joachim Stiller verfilmd?

Ja, als televisieserie in 1976, geregisseerd door Harry Kümel.