Hoofdstuk 11: Bonnen in de kachel

Hij kwam pas in maart. Hij had haar tijd gegeven, en zij wist dat hij het met opzet deed, en ze wist niet of ze hem daar dankbaar voor was of kwaad om.

Het was een grijze dag met natte sneeuw die op de grond meteen smolt. Geesje stond buiten de was op te hangen, wat zinloos was in dat weer maar wat ze toch deed omdat haar handen iets te doen moesten hebben, en ze hoorde voetstappen op de vlonder. Geen fietsbel dit keer. Hij was komen lopen, langs de wijk, in laarzen die tot zijn knieën onder de modder zaten.

Hij groette haar niet als eerste. Hij liep langs haar heen naar de deur van de hut, waar moeder in de deuropening stond, en nam zijn pet af.

„Mevrouw Bakker,” zei hij. „Mijn deelneming met uw man. Ik had het u eerder willen zeggen. Op het kerkhof leek het me niet gepast.”

Moeder keek hem lang aan. Ze keek naar zijn laarzen, naar de pet in zijn handen, naar zijn gezicht. Toen deed ze een stap opzij.

„Kom der in,” zei ze. „Ie bint nat.”

Hij dronk koffie aan hun tafel. Uit hun kom, want ze hadden er maar drie, en Roelof moest de zijne afstaan en ging met open mond in de hoek zitten kijken. Harm was er niet; hij werkte bij de timmerman tot het donker werd. Trijntje was in de fabriek.

Willem praatte met moeder. Over vader, over het veen, over het weer. Pas toen moeder opstond en zei dat ze bij de buurvrouw iets moest halen, en Roelof meenam aan zijn oor, keek hij naar Geesje.

„Ik heb je brief gekregen,” zei hij. „Clara heeft hem doorgestuurd. Hij kwam in Rotterdam aan op de dag dat het telegram over mijn vader kwam.”

„Ik weet 't.”

„Dat doe ik voortaan zelf.” Hij zei het zonder spot. „Ik heb hem twintig keer gelezen. Ik ben hier niet om iets te vragen, Geesje. Ik ben hier om je te vertellen wat ik ga doen. Zodat je het van mij hoort en niet van Hendrikje van de bakker.”

Ze moest bijna lachen. Ze deed het niet.

„Mijn vader leeft nog,” zei hij. „Maar hij praat niet en hij schrijft niet, en de notaris heeft gezegd dat ik de zaak mag waarnemen. Dus dat doe ik. En ik ga dingen veranderen.” Hij telde ze af op zijn vingers, zoals hij vroeger kolommen cijfers aftelde op zijn tekeningen. „De bonnen gaan eraf. Iedereen krijgt zijn loon in geld. De winkel blijft open, maar wie er niet wil kopen, hoeft niet. Het tarief gaat terug naar wat het was voor negen. Het pompen 's ochtends wordt betaald. En Dilling gaat weg.”

„Dilling,” zei ze.

„Hij heeft al een betrekking in Groningen. Bij een veenbaas die hem verdient.” Hij keek naar de kom in zijn handen. „En ik wil met de bond praten. Niet achter in een schuur. In het café van Hemmen, aan een tafel, met papier en een pen. Ik wil een contract. Op schrift. Met handtekeningen.”

„Dat het hier nog nooit iemand daon.”

„Nee,” zei hij. „Daarom.”

Op de eerste zaterdag van mei hing er een nieuw papier aan de deur van de winkel. Ome Tijs las het voor, net als twee jaar eerder, met zijn bril op het puntje van zijn neus. Maar dit keer werd zijn stem bij elke regel luider, en toen hij klaar was, was het niet stil.

Iemand begon te lachen. Iemand anders riep dat het een truc was. Een vrouw vroeg of ze het nog een keer kon horen, en Ome Tijs las het nog een keer.

Toen ging de deur open en kwam Willem naar buiten, met een kist in zijn armen. Hij zette hem neer op de stoep. Er zaten boeken in, schriften met harde kaften, tientallen. De bonnenboeken. Twintig jaar lang had Hilje Dilling erin bijgehouden wie wat had gekocht en wie wat schuldig was, met een duim die net iets te lang op de schaal bleef liggen.

Hij pakte het bovenste boek, liep de winkel weer in en gooide het in de kachel.

Daarna het volgende. En het volgende. Hij deed het zonder iets te zeggen, en de mensen kwamen achter hem aan de winkel in, eerst een paar, toen allemaal, en ze stonden om de kachel heen en keken naar het papier dat krulde en zwart werd en in vlammen opging. Iemand gooide er zelf een boek in. Toen nog iemand. Een oude vrouw, die Geesje kende van de vierde wijk, pakte een schrift uit de kist, bladerde erin tot ze haar eigen naam vond, en scheurde de bladzijde eruit voordat ze het hele schrift in het vuur gooide.

„Achttien gulden,” zei ze tegen niemand in het bijzonder. „Achttien gulden, zeuven jaor lang.”

Geesje stond achteraan, bij de deur. Ze keek naar Willem, die met zijn mouwen opgerold bij de kachel stond, zwart van het roet tot zijn ellebogen, en ze voelde iets wat ze nog niet eerder voor hem had gevoeld. Geen verliefdheid. Iets ernstigers.

Ze dacht: hij doet het niet voor mij. Hij doet het omdat het moet.

Ze dacht: dat is precies waarom ik hem geloof.

Harm wilde er niets van weten.

„Hij kan zoveel bonnen verbranden as hij wil,” zei hij, op een avond in juni, toen ze samen langs de wijk liepen. „Mar 't blif zien veen. Zien turf. Zien geld. Wij blievt de mannen die 't veur 'm uut de grond haolt.”

„Hij wil een contract mit de bond. Op papier.”

„Ik weet 't. Hij het 't mij zelf vraogd.” Harm schopte een kluit in het water. „Hij wol dat ik namens de afdeling zul tekenen. Hij het mij ook vraogd of ik opzichter wol worden. In de plaats van Dilling. Mit een huus en vijftien gulden in de week.”

Geesje bleef staan.

„Dat het ie nooit verteld.”

„Omdat 't gien zin het. Ik heb nee zegd.” Hij keek haar aan, en ze zag dezelfde koppigheid in zijn gezicht die ze bij hun vader had gezien, maar zonder de angst eronder. „Ik laot mij niet kopen, Geesje. Niet deur Albertus, en niet deur zien zeun. Ik gao naor Amerika. Daor bin ik van niemand.”

„Dan gao ie,” zei ze. „Mar dan teken ie eerst.”

„Waorum zul ik?”

„Niet veur oe. Veur Klaas. Veur Ome Tijs. Veur de vrouw mit de achttien gulden.” Ze voelde haar stem harder worden en liet het gebeuren. „Ie hebt drie jaor lang veur dat contract vochten, Harm. Ie hebt zes weken in Assen zeten. Ie staon op elke lieste van Zwartemeer tot Hoogeveen. En nou ligt 't der, op taofel, en ie wilt 't niet pakken omdat de verkeerde Reinders 't ie anbiedt?”

Harm zei lange tijd niets. Ze liepen verder. Bij de negende vlonder bleef hij staan.

„Van Dijk mot der bij wezen,” zei hij. „En 't mot gelden veur iedereen. Ok veur de mannen die niet bij de bond bint.”

„Zeg 't 'm zelf.”

„Dat zal ik doen.” Hij keek naar het water. „Vader zul 't wel mooi vunnen hebben.”

Het contract werd getekend op een dinsdag in oktober, in de zaal van Hemmen, waar twee jaar eerder de marechaussees hadden geslapen. Er was koffie en er waren krentenbollen, die Mientje had gebakken. Van Dijk tekende voor de bond, Harm voor de afdeling, Willem voor de firma. Geesje was er niet bij. Ze hoorde het die avond van Harm, die thuiskwam met een krentenbol in zijn zak voor Roelof en een gezicht dat ze niet kon lezen.

„'t Is daon,” zei hij alleen.

Diezelfde maand gaf ze Lammert zijn antwoord.

Ze deed het op de grote brug, omdat het daar was begonnen, en omdat hij het verdiende dat ze het niet in een hoek deed. Hij luisterde zonder haar te onderbreken. Toen ze klaar was, knikte hij, langzaam, en keek naar de Vaart.

„Ik wist 't al,” zei hij. „Al sinds de markt in Emmen, eigenlijk. Ik wol 't alleen horen.” Hij zette zijn pet recht. „Ik gao toch. Mit Harm. Iemand mot op die jonge passen.”

„Dank oe, Lammert.”

„Veur wat?”

Ze wist het niet precies. Voor de keer dat hij haar uit de wijk had getrokken, toen ze zes was. Voor de boot die hij had laten gaan. Voor het feit dat hij niet boos was, of het niet liet zien.

„Veur alles,” zei ze.

Hij lachte, en het was bijna weer zijn oude lach.

Albertus Reinders stierf in februari 1912, een jaar na Geesjes vader, bijna op de dag af. Hij werd begraven in Nieuw-Amsterdam met een stoet van rijtuigen en een advertentie in de krant van Emmen, en Geesje ging niet. Mevrouw Reinders droeg zwart en sprak met niemand. Clara kwam uit Groningen en bleef.

In maart kochten Harm en Lammert de kaarten. Ze gingen er samen voor naar Emmen, naar het kantoortje van de agent van de Holland-Amerika Lijn, en kwamen terug met een envelop die Harm thuis op tafel legde alsof hij van glas was. Derde klas. Rotterdam–New York. Het schip heette Nieuw Amsterdam, en Roelof, dertien inmiddels, vond dat zo grappig dat hij er de hele avond om moest lachen.

Want Roelof ging mee. Dat was besloten. Moeder had het gezegd, op een avond in januari, toen Harm er voor de zoveelste keer over begon: „Neem de jonge mit. Hier wordt hij turfgraver. Daor kan hij wat anders worden.” Zelf ging ze niet. Ze ging niet weg bij het graf. Daar was ze heel duidelijk in, en niemand probeerde haar om te praten.

Harm legde nog iets op tafel. Een tweede envelop. Hij schoof hem naar Geesje toe.

„Veur oe,” zei hij. „As ie willen. De kaort is betaald. Van mien geld, niet van 't kistje.” Hij keek haar niet aan. „Ie hoeft niks te zeggen. Ie kunt 't op de kade zeggen.”

Ze keek naar de envelop. Ze pakte hem niet op.

Die avond, laat, liep ze naar de grote brug. Ze wist dat hij er zou zijn. Ze wist niet hoe ze het wist.

Hij stond bij de reling en keek naar het water. Toen hij haar hoorde, draaide hij zich om.

„Harm heeft je een kaart gegeven,” zei Willem. „Clara heeft het van Hendrikje.”

„Natuurlijk het ze dat.”

Hij lachte niet. Hij kwam naar haar toe en bleef voor haar staan, en voor het eerst sinds die avond in september, drie en een half jaar geleden, pakte hij haar handen.

„Ik vraag je niets,” zei hij. „Dat heb ik beloofd. Maar ik wil dat je weet wat ik zou vragen, als ik het mocht.”

„Ik weet wat ie zollen vraogen.”

„En?”

Geesje keek naar het water, naar de lampen van Nieuw-Amsterdam die erin wiegden, naar het donkere veen erachter waar haar vader lag.

„Op de kade,” zei ze. „In Rotterdam. Dan weet ik 't.”