Hoofdstuk 12: Het land achter de wijk

Ze vertrokken op een dinsdag in april, om vijf uur 's ochtends, met de kar van Ome Tijs naar het station in Emmen. Moeder ging niet mee naar Rotterdam. Ze stond bij de wijk, in haar zwarte jurk, en kuste Roelof op zijn voorhoofd en Harm op zijn wang en gaf Lammert een hand, en daarna draaide ze zich om en ging naar binnen en deed de deur dicht. Trijntje stond nog lang te zwaaien.

Willem was er niet. Dat hadden ze zo afgesproken, de avond ervoor, bij de brug.

„Ik wacht hier,” had hij gezegd. „Als je terugkomt, ben ik er. Als je niet terugkomt, weet ik het ook.”

„En dan?”

„Dan hoop ik dat het je goed gaat in Michigan.” Hij had het zonder bitterheid gezegd, en dat was het moeilijkste geweest.

De trein ging via Zwolle, waar ze moesten overstappen, en daarna verder naar het westen, door een land dat Geesje nooit had gezien. Ze zat aan het raam en keek. Eerst nog heide en zand, toen weilanden, eindeloos en groen en nat, met koeien erin, zwart-wit, die niet opkeken van de trein. Sloten in plaats van wijken. Molens. Kerktorens die van ver al zichtbaar waren en waar het land omheen lag als een rok.

Roelof zat naast haar en vroeg om de vijf minuten waar ze waren. Lammert sliep, met zijn pet over zijn ogen. Harm zat tegenover haar en keek ook naar buiten, en zei niets.

Bij Utrecht kocht een man op het perron een krant en kwam ermee in hun coupé zitten. Hij vouwde hem open, en Geesje zag de kop, in grote zwarte letters, en las hem twee keer voordat ze hem begreep.

Een schip was gezonken. Een Engels schip, het grootste van de wereld, op zijn eerste reis naar New York. In de nacht tegen een ijsberg gevaren, ergens midden op de oceaan. Meer dan duizend mensen verdronken.

Roelof las mee over haar schouder. Ze voelde hem verstijven.

„Naor New York,” zei hij. „Daor gaon wij ok naortoe.”

De man met de krant keek op, zag hun klompen en hun bundels en hun gezichten, en vouwde de krant weer dicht.

Harm boog zich naar voren en legde zijn hand op Roelofs knie.

„Dat was een Engels schip,” zei hij. „Die wol te hard. Die wol de snelste wezen. Wij gaon mit een Hollands schip. Die hebt gien haost.”

Roelof keek hem aan. „Weet ie dat zeker?”

„Nee,” zei Harm. „Mar ik weet dat ik op oe pas. Dat weet ik wel zeker.”

En Roelof leunde tegen hem aan, en na een tijdje sliep hij ook.

Rotterdam was te groot. Dat was het eerste wat Geesje dacht, en het bleef het enige wat ze dacht, de hele middag. Te groot, te hard, te vol. Er waren meer mensen in één straat dan in heel Erica, en ze liepen allemaal snel, en ze keken allemaal langs je heen. Er waren trams die belden en karren die raasden en jongens die kranten verkochten met dezelfde kop die ze in de trein hadden gezien. Er was een geur van kolen en teer en rivier, en iets zoets, van een fabriek ergens, cacao misschien.

De Wilhelminakade lag aan de overkant van de Maas. Ze moesten met een veerpont, en toen ze aan de andere kant van boord stapten, zag Geesje het schip.

Ze bleef staan. Lammert botste tegen haar aan en zei iets en zag toen ook waar ze naar keek, en zei niets meer.

Het was geen schip. Het was een huis. Een straat. Een heel dorp, zwart en wit, met een schoorsteen die in de lucht stak als een kerktoren, vier masten, en rijen ronde raampjes, honderden, in drie, vier, vijf lagen boven elkaar. Op de boeg stond in gouden letters de naam. Nieuw Amsterdam. Hetzelfde woord dat ze elke ochtend van haar leven op het bordje bij de brug had gelezen.

„Allemachtig,” zei Lammert zacht.

Op de kade was het een gedrang van mensen, honderden, met koffers en kisten en bundels, met kinderen op hun arm en aan hun hand. Ze hoorde Duits, Pools, talen die ze niet kende. Ze hoorde ook Gronings en Fries en Drents, en een vrouw die een psalm zong, heel zacht, voor zichzelf. Er werd gehuild en gelachen. Er stonden mannen in uniformen met lijsten die namen afriepen, en een dokter die in de ogen van de passagiers keek met een klein spiegeltje.

Harm haalde de enveloppen uit zijn binnenzak. Drie voor hen, en de vierde. Hij hield die vierde vast, tussen duim en wijsvinger, en keek haar aan.

Ze had het geweten. Dat was het vreemde. Ze had het geweten sinds de avond bij de brug, en misschien al langer, sinds die middag in januari toen vader haar het sigarenkistje gaf. Misschien had ze het geweten sinds de dag dat ze een koffer uit het water viste en iemand haar vroeg van wie het land achter de wijk zou zijn.

Ze was alleen meegekomen omdat ze het hier moest zeggen. Waar het mogelijk was. Waar de boot lag en de loopplank lag en ze alleen maar hoefde te lopen. Als ze het in Erica zei, aan de keukentafel, was het geen keuze. Dan was het blijven omdat ze niet durfde.

Hier was het een keuze.

„Ik gao niet mit, Harm,” zei ze.

Hij knikte. Hij had het ook geweten. Ze zag het aan de manier waarop hij de envelop niet terugstak, maar naar haar uitstak.

„Breng 'm naor 't kantoor,” zei hij. „Daor bij de ingang. Ze geevt oe 't meeste terug, as ie 't vandaag doen. Ik heb 't vraogd.”

„Ik wol niet dat ie...”

„'t Is van oe,” zei hij. „Ik had 'm veur oe kocht. Wat ie der dan mee doen, is oen zaak.” Hij keek naar het schip, naar de loopplank, naar de mannen met de lijsten. „Vader het 't zegd, toch? Kies niet omdat ie bang bin.”

„Hij het 't tegen oe ok zegd?”

„Tegen ons allemaol,” zei Harm. „Een veur een. Hij het 't zien hele leven niet zegd, en toen in die lesten weken tegen iedereen.”

Ze sloeg haar armen om hem heen. Hij rook naar treinrook en naar zeep, en zijn baard prikte, en hij hield haar zo stevig vast dat ze bijna geen adem kreeg.

„Schrief,” zei ze in zijn jas.

„Elke maond.”

„En pas op Roelof.”

„Dat heb ik toch zegd.”

Roelof huilde. Hij probeerde het niet te doen, en hij deed het toch, met zijn vuisten tegen zijn ogen, en Geesje knielde op de kade en hield hem vast tot hij ophield. Toen gaf ze hem het boek over het meisje dat naar Australië ging. De brieven van Willem had ze er die ochtend uitgehaald.

„Ze komt er goed aan,” zei ze. „Lees 't maor op de boot.”

Lammert gaf haar een hand. Toen trok hij haar ineens tegen zich aan, kort en onhandig, en liet haar weer los.

„Hij mot goed veur oe wezen,” zei hij. „Anders kom ik terug.”

„Dat zal ik 'm zeggen.”

Ze keek ze na tot ze aan boord waren. Drie gestalten op de loopplank, tussen honderden anderen, met hun bundels op hun rug. Bij de reling draaiden ze zich om. Ze zag Harm zijn pet afnemen. Ze zag Roelof zwaaien, met het boek in zijn hand.

Toen ging ze naar het kantoortje bij de ingang en legde de envelop op de balie.

Ze kocht het land in juni.

Een hectare dalgrond, achter de vierde wijk, op de plek waar haar vader in de laatste jaren voor de staking had gegraven. Het veen was eraf. De bolster was teruggelegd en met het zand gemengd, door Willems eigen ploegen, volgens zijn eigen tekeningen. Het lag er bruin en kaal bij, nog zonder gras, nog zonder iets, met aan de rand een sloot en een rij jonge berken die iemand er zonder reden had geplant.

Ze betaalde de helft contant. Zesentachtig gulden en veertig cent uit het sigarenkistje. Het geld van de kaart, op een paar gulden na. Wat ze in de strooiselfabriek en daarna met naaiwerk opzij had gelegd. De rest in termijnen, vijf jaar lang, zoals het in het contract stond dat ze bij de notaris in Emmen tekende.

Willem had een lagere prijs geboden. Ze had geweigerd.

„Wat iedereen betaalt,” had ze gezegd. „Niet minder.”

„Je bent koppig.”

„Mijn vader was een Fries.” Ze had de pen gepakt en haar naam geschreven, langzaam en duidelijk, onder aan de akte. Geesje Bakker, ongehuwd, wonende te Erica. „Daar kunt u niks aan doen.”

Op de stoep van het notariskantoor had hij haar gevraagd. Niet met een knie op de stenen, zoals in Clara's boeken, maar staand, met zijn handen in zijn zakken en de zon in zijn ogen.

Ze had ja gezegd. En toen had ze gezegd wanneer. Volgend jaar, in het voorjaar. Na de eerste oogst. En het land bleef van haar, wat er ook gebeurde, dat zou de notaris opschrijven in de voorwaarden.

„Dat had ik niet anders verwacht,” had Willem gezegd.

In augustus groef ze de eerste aardappels.

Het was een warme, stille dag. Boven het veen hing die zware, zoete geur die ze haar hele leven had gekend, maar hier, op het land achter de wijk, rook het ook naar iets anders. Naar loof. Naar droge aarde. Naar iets wat groeide in plaats van iets wat werd weggestoken.

Moeder was er, met een mand. Trijntje, met een schop die te groot voor haar was. Clara, in een oude rok van Geesje, die haar handen vuil maakte alsof ze daar al jaren op had gewacht. Mientje had een kan koffie gestuurd en een stuk spek. En Willem, in zijn hemdsmouwen, met zijn broekspijpen opgerold en modder tot zijn knieën, die de aardappels uit de grond haalde met een vork en ze in de mand gooide en elke keer dat hij een grote vond, hem omhooghield alsof het een prijs was.

Om twaalf uur kwam de postbode langs de wijk, op zijn fiets. Hij stapte af bij de sloot en hield een envelop omhoog. Geesje veegde haar handen af aan haar schort en liep naar hem toe.

Een Amerikaanse postzegel. Harms handschrift, groot en hoekig, zoals de meester het hem in Erica had geleerd.

Ze las hem staande, in het veld, met de aardappels om haar voeten. Ze waren aangekomen. De overtocht was goed gegaan, en saai, op Roelof na, die de eerste drie dagen zeeziek was. Ze waren door Ellis Island gekomen, waar een dokter met een spiegeltje in hun ogen had gekeken, net als in Rotterdam. Oom Derk had ze opgehaald van de trein in Grand Rapids. Lammert werkte in een meubelfabriek en was er al een week na aankomst ruzie gaan maken met de voorman over het tarief. Roelof ging naar school en leerde Engels en vond het niet moeilijk. En Harm, schreef Harm, Harm had gehoord dat er bij de fabriek een bond was.

Groet moe, stond onderaan. En de jonge van Reinders. En het land. Schrijf wat ie der op zet. H.

Ze vouwde de brief op en stak hem in haar jak, tegen haar borst.

Toen liep ze terug, over haar eigen grond, naar de mand en de vork en de mensen die op haar wachtten. Achter haar lag de wijk, recht als een liniaal, met de elf vlonders en de grote brug en het water dat nog steeds bruin was van het veen. Voor haar lag de rest van het veld, nog niet gerooid, met het loof dat geel werd in de zon.

Ze pakte de vork van Willem aan en stak hem in de grond.