Hoofdstuk 3: Het Peilhuis

Hoogsloot lag op de Geest, de lange zandrug langs de kust waar het land voor één keer hoger was dan de zee. Wietske had er verhalen over gehoord, maar ze had niet verwacht dat het zo vreemd zou voelen om omhoog te rijden. De weg klom tussen duinen met helmgras en dennen, en de lucht werd droger en scherper. Er stonden huizen van steen, niet van hout, met trapgevels en ramen van glas in lood. Er waren straten met keien, en op de keien klepperden paarden en rammelden karren met turf en vis.

En het water klonk anders. In de Kolkerpolder lag het water overal om je heen, in sloten en vaarten en plassen, en het zong de hele dag door elkaar. Hier was het stil. Het water zat diep in het zand, in putten, in regentonnen. Ze hoorde alleen een fontein op het marktplein, en die klonk opgewonden en hol, als een vogel in een kooi.

Het Peilhuis stond boven aan de stad, op het hoogste punt van de Geest. Het was een breed gebouw van grijze steen met een toren erop, en in de toren hing geen klok maar een enorme koperen schaal. Steenhuis zag haar kijken.

„De Peilschaal,” zei hij. „Hij is gevuld met zeewater. Als de zee onrustig wordt, hoor je het eerst daar.”

Ze hoorde het al. Het water in de schaal zong laag en rusteloos, met korte stoten erin, alsof het ergens tegenaan duwde.

Er waren elf novicen in het Peilhuis, van twaalf tot zeventien jaar. Ze sliepen in een lange zaal onder het dak, de jongens aan de ene kant, de meisjes aan de andere, met een gordijn ertussen. Het bed naast dat van Wietske was van Femke Ruisdal.

Femke was vijftien en kwam uit Hoogsloot zelf. Haar vader was koopman in zout en haar grootmoeder was Waterwachter geweest. Ze had lang zwart haar dat ze elke avond honderd keer borstelde, en ze sprak met de ronde, bekakte klinkers van de Geest. Ze keek naar Wietskes linnen zak alsof er iets in kon kruipen.

„Kolkerpolder,” zei ze. „Is dat niet dat gat waar het altijd stinkt?”

„Het stinkt niet,” zei Wietske. „Het ruikt naar slik. Dat is wat anders.”

„Voor ons ruikt het hetzelfde.” Femke ging op haar bed zitten en vouwde haar handen. „Je bent veertien, toch? Dat is laat. De meesten komen hier als ze elf zijn. Dan heb je drie jaar achterstand.”

„Dan haal ik het in.”

Femke lachte, niet onvriendelijk, maar ook niet vriendelijk. „Dat zegt iedereen.”

De eerste les was de volgende ochtend, in een kale zaal met witgekalkte muren en een stenen vloer. Er stond een rij houten emmers, één voor elke novice. In een hoek brandde een turfvuur dat bijna geen warmte gaf.

Meester Oene Dykstra was de oudste man die Wietske ooit had gezien die nog rechtop liep. Hij was drieënzestig, zei Femke later, maar hij zag eruit als tachtig. Zijn gezicht was gegroefd als oude klei. Zijn haar was wit en piekte alle kanten op. Hij droeg twee wollen sjaals over elkaar, en zijn handen waren blauwig, ook al was het binnen.

Hij keek de novicen aan, een voor een, en bleef bij Wietske hangen.

„Jij bent nieuw,” zei hij. Zijn stem was te hard, net iets te hard, zoals bij mensen die zichzelf niet goed horen. „Kijk naar mijn mond als ik praat. Ik hoor jou niet zo best. Als je iets wilt zeggen, zeg het naar mij toe, langzaam.”

Wietske knikte.

„Goed.” Hij draaide zich naar de muur. Daar waren drie zinnen in de kalk gehakt, in hoekige letters.

Je zingt alleen wat je hoort.

Water wordt niet gemaakt en niet vernietigd, alleen bewogen.

Wat je tegenhoudt, duwt ergens anders.

„De Drie Wetten van het Peil,” zei Oene. „Iedereen hier kan ze opzeggen. Bijna niemand begrijpt ze. Jij.” Hij wees op een jongen met rood haar. „Sieds. De eerste.”

„Je zingt alleen wat je hoort,” zei Sieds. „Je kunt geen water bewegen dat je niet kunt horen. Daarom moeten we eerst leren luisteren.”

„En de tweede, Femke?”

„Water wordt niet gemaakt en niet vernietigd. We kunnen geen water laten verdwijnen. We kunnen het alleen ergens anders heen sturen. Of het laten stilliggen.”

„En de derde?” Oene keek nu weer naar Wietske. „Nieuwe. Wat denk jij dat de derde betekent?”

Ze keek naar de woorden in de kalk. Wat je tegenhoudt, duwt ergens anders.

„Als je de zee tegenhoudt,” zei ze langzaam, naar zijn mond toe, „dan moet die ergens anders heen. Het water verdwijnt niet. Het gaat ergens naartoe waar je niet tegenhoudt.”

Oene keek haar lang aan. Zijn ogen waren lichtgrijs, bijna kleurloos.

„Ja,” zei hij. „Dat betekent het.” Hij wendde zich af. „Emmers.”

Peilen, zo heette het werk, bleek eenvoudiger en moeilijker dan Wietske had gedacht. Je knielde bij de emmer en luisterde tot je de toon van het water had gevonden. Dan neuriede je mee, eerst heel zacht, tot je stem en het water precies hetzelfde klonken. Oene noemde dat ‘inzingen’. Pas als je ingezongen was, kon je de toon gaan verschuiven, een klein beetje omlaag of omhoog. En het water ging mee.

Omlaag maakte het water stil en zwaar. Omhoog maakte het water licht, beweeglijk, onrustig.

„De zee is altijd onrustig,” zei Oene, terwijl hij langs de emmers liep. „Wij zingen haar omlaag. Wij maken haar stil. Een stille zee duwt minder hard tegen de dijk.”

Wietske knielde bij haar emmer. Het was regenwater, zoet en helder. Ze had haar hele leven naar dit soort water geluisterd. Ze vond de toon in een tel, neuriede mee, en voelde het verschil meteen: alsof haar stem en het water elkaars hand pakten.

Ze schoof haar toon een halve stap omlaag.

Het water in haar emmer werd glad als glas. Niet alleen stil: het zakte. Het ging een duim omlaag, alsof iemand van onderen trok, en bleef daar liggen, strak, zwaar, zonder een rimpeling.

Om haar heen werd het stil. Sieds stond met open mond te kijken. Femke had haar hoofd omgedraaid en keek met samengeknepen ogen.

En toen kwam de kou.

Het begon in haar vingertoppen, een prikkend gevoel zoals wanneer je in de winter sneeuw hebt vastgehouden. Daarna kroop het omhoog, door haar polsen, haar ellebogen, haar schouders. Haar tanden begonnen te klapperen. Haar lippen werden stijf.

„Loslaten,” hoorde ze Oene zeggen, ver weg. „Laat los. Langzaam.”

Ze schoof haar toon terug omhoog. Het water in de emmer kwam weer op zijn oude hoogte en rimpelde, alsof het opgelucht zuchtte. Ze stopte met neuriën. De kou bleef nog even hangen, toen trok hij weg, en ze merkte dat ze zat te trillen over haar hele lijf.

Oene hurkte naast haar neer. Hij legde een hand op haar voorhoofd. Zijn hand was kouder dan haar huid.

„Dat is de prijs,” zei hij, niet tegen haar alleen, maar tegen de hele zaal. „Elke keer dat je water stil zingt, betaal je met warmte. Je lichaam geeft de warmte aan het water, en het water geeft je zijn stilte. Een emmer kost je een rilling. Een sloot kost je een koortsnacht. De zee kost je...” Hij zweeg even. „De zee zing je nooit alleen.”

„En het andere?” Wietske hoorde haar eigen stem bibberen. „Het doof worden?”

Oene keek naar haar lippen. Hij las de woorden, en iets in zijn gezicht werd stiller.

„Dat heet zoutoor,” zei hij. „Het komt langzaam. Elke grote zang neemt een beetje van wat je hoort. Niet het water. Het water hoor je altijd. Maar de rest wordt zachter.” Hij stond op, zijn knieën kraakten. „Daar hoeven jullie je nu nog geen zorgen over te maken. Novicen zingen geen grote zangen.”

Na de les liep Femke achter Wietske aan de gang op.

„Hoe deed je dat?” vroeg ze. Haar stem was minder bekakt nu.

„Wat?”

„Het zakte. Jouw water zakte. Ik ben hier vier jaar en ik krijg het stil, maar het zakt nooit.” Ze keek Wietske aan. „Wat hoor jij eigenlijk?”

Wietske dacht aan wat Steenhuis had gezegd. In het Peilhuis praat niemand over dingen die er niet zijn.

„Gewoon water,” zei ze.

's Nachts kon ze niet slapen. Het was te stil in de slaapzaal, te droog, en haar handen waren nog steeds koud. Ze lag te luisteren naar de Peilschaal in de toren, die rusteloos in zichzelf mompelde.

En toen hoorde ze het. Onder het Peilhuis. Diep onder het zand van de Geest.

De lage toon.

Hier? Dat kon niet. Hoogsloot lag hoog en droog. Hier waren geen wellen, geen polders, geen klei. Maar de toon was er, gedempt, en hij kwam niet van overal tegelijk zoals thuis. Hij kwam van één plek. Van recht onder haar.

Ze stapte uit bed, sloeg haar moeders sjaal om en sloop op blote voeten de trap af. De gangen waren donker. Hier en daar brandde een olielamp in een nis. Ze volgde de toon, trap na trap omlaag, tot ze in een gang kwam met een lage gewelfde zoldering, waar de muren vochtig waren.

Aan het eind van de gang stond een deur op een kier. Er viel lamplicht uit.

Ze ging op haar tenen staan en keek.

Het was een ronde kelder. In het midden zat een put, breed als een karrenwiel, met een rand van zwart steen. Op de rand waren streepjes gekrast, honderden, misschien duizenden, in rijen onder elkaar. Naast de put stond Meester Oene. Hij had een lange koperen staf in het water laten zakken, zo diep dat alleen het bovenste stuk er nog uitstak. Zijn ogen waren dicht. Zijn lippen bewogen.

Toen trok hij de staf omhoog, keek naar een kerf in het koper, en maakte met een spijker een nieuw streepje op de rand. Hij keek er lang naar. Daarna sloeg hij een groot boek open dat op een lessenaar lag en schreef er iets in.

Hij legde zijn pen neer en zette zijn handen op de rand van de put. Zijn schouders zakten in. Hij bleef zo staan, heel lang, met zijn hoofd gebogen.

Uit de put kwam de lage toon, hetzelfde als onder de Kolkerpolder, en hij was luider dan Wietske hem ooit had gehoord.