Hoofdstuk 4: Nat papier
Dit verhaal is geschreven met behulp van AI.
Papier moet een nacht in het water liggen voordat het een letter wil ontvangen. Dat had Arent hem in de eerste week geleerd, en Hendrik had het gedaan zonder er verder over na te denken: de stapel vellen van de zolder halen, ze per vijf of zes door de bak met water trekken, ze op elkaar leggen op een plank, er een tweede plank bovenop zetten en daar stenen op. De volgende ochtend was het papier soepel en koel, als een blad sla, en het rook naar kelder.
Droog papier, zei Arent, is trots. Het laat de inkt op zijn oppervlak liggen. Nat papier geeft zich over.
Die maandagavond, na het eten, stonden ze samen bij de waterbak. Arent had gezegd dat er voor de volgende dag papier natgemaakt moest worden, en dat was waar, maar het was ook een reden om samen in de drukkerij te zijn, met de deur naar de keuken dicht.
„Kijk,” zei Arent. Hij hield een droog vel tegen het licht van de lamp. In het papier, als een schaduw die erin was gegroeid, zat een tekening: een tros druiven aan een steeltje, met daaronder twee kleine letters.
„Een watermerk,” zei Hendrik. Dat wist hij inmiddels.
„Dit papier komt uit Frankrijk. Uit de streek rond Angoulême. Daar zijn molens aan de rivieren, en daar maken ze van oude lappen papier. De druiven zijn het merk van de molenaar. Elke molen heeft zijn eigen merk, en elke vorm in de molen heeft zijn eigen kleine afwijkingen.” Arent legde het vel in het water. „Wie goed kijkt, kan aan een vel zien waar het vandaan komt. En wie heel goed kijkt, kan aan een gedrukt vel zien uit welke drukkerij het komt. Aan de letters. Aan de inkt. Aan de manier waarop de regels zijn uitgevuld.”
Hendrik zei niets. Hij begreep dat Arent nog niet over papier praatte.
„Wat heb je gelezen?” vroeg Arent.
„Alleen het begin. De titel. En de naam.”
„Hogevelt.”
„Ja.”
Arent trok een volgend vel door het water. Langzaam, zodat het niet zou scheuren. „De student die het heeft geschreven, heet Lucas Brandt. Hij studeert rechten, als hij geld heeft, en hij corrigeert proeven voor de meester als hij geen geld heeft. Hij had een broertje in het weeshuis. Joris. Twee winters geleden is Joris doodgegaan. Koorts. Hij had drie maanden in de kaarderij van Hogevelt gestaan, van zes uur 's morgens tot het donker werd, en in de laatste week kon hij zijn armen niet meer optillen.”
Hendrik dacht aan Tijs, aan de handen om de kom.
„Ik kende Joris,” zei hij. „Een beetje. Hij zat bij de kleintjes. Hij kon fluiten op zijn vingers.”
„Dat zei Lucas ook.” Arent legde een plank op de natte stapel. „Lucas heeft een jaar lang uitgezocht hoe het zit. De weesmeesters krijgen geld van de stad, en van de kerk, en van legaten van rijke mensen die op hun sterfbed aan de wezen dachten. Een deel van dat geld is voor het eten. Een ander deel is voor de opleiding van de kinderen. Ze moeten een vak leren, zodat ze later voor zichzelf kunnen zorgen. Zoals jij.”
„En Hogevelt?”
„Hogevelt is weesmeester en lakenkoopman tegelijk. Hij laat de kinderen werken in zijn eigen kaarderij en noemt dat opleiding. Hij betaalt het weeshuis een paar stuivers per kind per week, en hij verkoopt de wol voor veel meer. Dat is nog niet verboden. Veel heren doen het, met kinderen van armen, met wie dan ook. Maar Lucas heeft gezien dat er ook geld verdwijnt. Het geld voor vlees, voor boter, voor turf. Op papier wordt het uitgegeven. In de zaal komt het niet aan.”
„Hoe weet hij dat?”
„Van een klerk. Iemand die de boeken van het weeshuis bijhoudt en die 's nachts niet meer slapen kan. Meer hoef je niet te weten.” Arent keek hem aan. „Meer wil je ook niet weten.”
„Waarom drukt de meester het niet?”
Ze zaten op de rand van de waterbak. Het was koud in de drukkerij nu het vuur in de keuken was afgedekt, en hun adem maakte wolkjes boven het water.
„Omdat hij een verstandig man is,” zei Arent. „Lucas heeft het hem gevraagd, in oktober. Vlak voor jij kwam. De meester heeft het gelezen, en ik heb hem nog nooit zo stil gezien. Toen heeft hij gezegd dat het waar was, waarschijnlijk, en dat hij het niet ging drukken.”
„Maar als het waar is…”
„De Staten van Holland hebben plakkaten uitgevaardigd tegen schotschriften. Tegen pamfletten die de overheid of haar dienaren beledigen. Hogevelt zit in de vroedschap. Hij is een dienaar van de overheid. Een drukker die zoiets drukt, kan een boete krijgen die hem kapotmaakt. Hij kan uit het gilde gezet worden. Zijn pers kan in beslag genomen worden. En de stad laat de meester af en toe keuren en ordonnanties drukken, plakbrieven over de markt en de grachten en de belasting op bier. Dat werk is zijn brood in een slecht jaar. Hij zou het nooit meer krijgen.” Arent haalde zijn schouders op. „Hij heeft een vrouw en een dochter. En twee leerlingen.”
„En jij?”
„Ik heb niemand.”
Hij zei het zonder zelfmedelijden, zoals hij zei dat inkt niet te dik mocht zijn.
„Lucas zet de tekst, op zijn kamer?”
„Lucas kan geen letter zetten. Hij heeft het mij gevraagd. Ik zet hem. 's Nachts, als iedereen slaapt. Ik heb een vorm half klaar, verstopt achter in de kast met de Griekse letter, die de meester bijna nooit gebruikt.” Arent keek naar de pers, zwart in het halfdonker. „Maar zetten is één ding. Drukken is iets anders. Ik kan niet tegelijk de inkt opbrengen en trekken en het vel afnemen, niet snel genoeg. Niet driehonderd keer in een nacht. Ik heb twee handen nodig.”
Hendrik keek naar zijn eigen handen. Bakkershanden. Zetterhanden, nu, met lood in de groeven van zijn vingertoppen.
„Ik heb er twee,” zei hij.
„Nee.”
„Waarom niet?”
„Omdat je vijftien bent.” Arent stond op. „Omdat je een wees bent, zonder familie, zonder geld. Als ze mij pakken, ga ik terug naar Haarlem en zoek ik werk bij een andere drukker, of ik ga naar Amsterdam, daar vragen ze niet veel. Als ze jou pakken, zet de meester je op straat, en dan ga je terug naar het weeshuis. Naar de kaarderij. Naar Hogevelt.” Hij legde de laatste steen op de plank. „Ik vraag het Lucas wel. Of iemand anders.”
„Lucas kan geen inkt opbrengen. Ik wel.”
„Je doet het drie weken.”
„Je zei goed zo.”
Arent keek hem aan. Hendrik dacht dat hij boos zou worden, maar dat werd hij niet. Hij zag er alleen moe uit.
„Je weet niet waar je ja tegen zegt,” zei hij.
„Ik weet het wel.” Hendrik voelde dat zijn stem oversloeg en hij liet het gebeuren. „Ik weet hoe het eten is. Ik weet hoe de handen van Tijs eruitzien. Ik was twee jaar in de bakkerij en niet in de kaarderij, en dat was omdat de bakker een jongen nodig had die kon rekenen, en anders had ik ook daar gestaan. Ik weet het beter dan Lucas. Ik weet het beter dan jij.”
Het was stil. In de keuken hoorde hij vrouw Verbrugge iets tegen Geertje zeggen, en Geertje die lachte.
„Morgen gaan we niet,” zei Arent ten slotte. „Morgen ga je naar die oude man op het Rapenburg en leer je je Latijn. Woensdag is de meester naar het gilde, tot laat. Dan kom je naar beneden als je de klok van de Pieterskerk elf hoort slaan. Niet eerder. Op je kousen. En als je van gedachten verandert, blijf je boven en zeggen we er nooit meer iets over.”
Op dinsdag leerde hij bij Kessler de vervoeging van het werkwoord zijn. Sum, es, est. Kessler liet hem de woorden herhalen tot hij ze kon zingen, en toen schreef hij ze op een vel en liet Hendrik ze lezen alsof het een gedrukte tekst was, gespiegeld. Dat had hij bedacht, zei hij, omdat een zetter de wereld toch al van achteren bekeek, en dan kon hij het net zo goed meteen goed leren.
„Sumus,” zei Hendrik. „Wij zijn.”
„Estis.”
„Jullie zijn.”
„Sunt.”
„Zij zijn.”
Kessler knikte. Hij had een deken om zijn knieën en zijn vingers waren paars van de kou. Er brandde geen vuur in de kamer. Hendrik had op de terugweg van de markt turf meegebracht, maar Kessler had gezegd dat hij die liever bewaarde voor de avond, als het echt koud werd.
„Wat is er met je?” vroeg de oude man. „Je bent er vandaag maar half.”
„Niks, heer.”
„Je zegt niks zoals mijn zoon het vroeger zei. Ook als het iets was.” Kessler keek uit het raam, naar de kale bomen langs het water. „Hij was ongeveer zo oud als jij toen de soldaten kwamen. Hij wilde de bibliotheek verdedigen. Met een zwaard van zijn grootvader, dat roestig was. Ik heb hem tegengehouden.”
Hendrik wachtte. Kessler zei niets meer over zijn zoon.
„Mag ik iets vragen, heer?”
„Je mag alles vragen. Of ik antwoord geef, is een andere zaak.”
„Als u wist dat iets waar was. Iets wat slecht was. En niemand zei het. Zou u het dan zeggen? Ook als het gevaarlijk was?”
Kessler draaide zich langzaam om. Hij keek Hendrik aan over zijn bril, lang.
„Ik heb mijn hele leven boeken bewaard,” zei hij. „Boeken zijn dingen die mensen hebben gezegd, die anders vergeten waren. Daar is een boek voor. Om niet te vergeten.” Hij vouwde zijn handen. „Maar ik ben een oude man, en ik ben gevlucht toen het gevaarlijk werd. Dus ik weet niet of ik de goede persoon ben om je dat te vragen.”
„U heeft de titels opgeschreven.”
„Dat heb ik.”
„Dat is ook iets zeggen.”
Kessler glimlachte, voor het eerst die middag. „Sumus,” zei hij. „Wij zijn. Ga naar huis, jongen. Het wordt donker, en de grachten zijn glad.”
Op woensdagavond lag Hendrik met zijn kleren aan onder de deken en luisterde.
De meester was om zeven uur vertrokken, in zijn goede mantel. Dirck was naar zijn bedstee gegaan en snurkte al voordat de klok van negen sloeg. Vrouw Verbrugge en Geertje hadden nog een tijd zachtjes gepraat in de keuken, en toen was het licht onder de deur doorgegaan.
Tien uur. De wind ging om de schoorsteen. Ergens op de gracht riep de ratelwacht dat het tien uur was en dat de nacht kalm was.
Hendrik dacht aan het weeshuis. Aan de slaapzaal, aan het geluid van zestig ademende jongens. Hij dacht eraan dat hij daar terug kon gaan. Dat het niet eens moeilijk zou zijn. Eén fout, één man van de schout, één woord van Dirck.
Hij dacht aan de handen van Tijs.
De klok van de Pieterskerk sloeg elf.
Hij telde de slagen. Toen deed hij zijn klompen niet aan, en hij liep op zijn kousen naar de trap, en hij ging naar beneden, tree voor tree, langs de kant van de muur, waar het hout niet kraakte.
Onder aan de trap brandde een lamp. Ernaast stond Arent, met de inktballen al in zijn handen.
Hij zei niets. Hij gaf er één aan Hendrik.