Verhaal 3: Het vet moet heet
Dit verhaal is geschreven met behulp van AI.
Het beslag moest rijzen tot het tegen het deksel duwde, en dat deed het niet. Sanne Hoekstra stond om zeven uur ’s ochtends in de kraam bij de pontsteiger aan de Buiksloterweg en tilde voor de derde keer het deksel van de grote witte emmer. Het deeg lag er gewoon, glanzend, met een paar luie bubbels aan de oppervlakte. Het was te koud. Dat wist ze. Ze had de kachel te laat aangezet.
„Laat staan,” zei haar vader. „Niet steeds kijken. Daar wordt het niet sneller van.”
Jelle Hoekstra zat op een omgekeerde krat bij de ingang van de kraam, met een sjaal tot over zijn oren. Hij mocht niet bakken. Dat had de cardioloog gezegd, drie weken geleden, toen ze hem met twee stents uit het OLVG hadden laten gaan. Geen lange dagen, geen tillen, geen stress. Hij had geknikt en was de volgende ochtend om zes uur in de kraam gaan staan, en toen had Sannes moeder iets gezegd wat Sanne nog nooit uit haar mond had gehoord, en sinds die dag zat hij op een krat.
Hij mocht kijken. Dat was het compromis.
„De kachel,” zei hij.
„Ik weet het.”
„Je moet hem eerst aan...”
„Pap. Ik weet het.”
Ze zette de emmer dichter bij de kachel. Buiten was het nog donker. De pont kwam aan, met zijn gele licht, en spuugde een stuk of tien fietsers uit die met hun hoofd naar beneden de Buiksloterweg op reden, naar de bouwplaatsen en kantoren en de school aan de overkant van het kanaal. Niemand keek naar de kraam. Om zeven uur wil niemand een oliebol.
Haar opa was ermee begonnen, in 1979, met een kar op de Dam. Haar vader had hem overgenomen en had twintig jaar geleden deze plek gekregen, bij de pont, toen er aan deze kant van het IJ nog niets was behalve loodsen en een paar kraakpanden. Nu stond hier het filmmuseum, met zijn witte vleugel die over het water hing, en er waren appartementen gekomen en restaurants waar je acht euro betaalde voor een cappuccino met havermelk. De kraam was gebleven. Elk jaar van eind november tot Oud en Nieuw. Rood-wit gestreepte luifel, een bord met krijt, een ketel vet van tweehonderd liter.
Sanne stond erin sinds ze twaalf was. Eerst aan de kassa, toen aan de poedersuiker, toen aan de appelbeignets. Vorig jaar had ze voor het eerst zelf de bollen gedraaid. Je pakte een schep beslag met de oliebollenschep, je liet het in het vet glijden met een korte beweging van de pols, en het zonk, en kwam boven, en draaide zich na een paar minuten vanzelf om als het goed was. Als het goed was. Als het vet heet genoeg was. Als het beslag genoeg gerezen was. Als je niet te veel tegelijk in de ketel deed, zodat de temperatuur zakte en de bollen vet en zwaar werden, als natte sponzen.
Ze was er goed in. Dat zei iedereen. Zelfs haar vader, die nooit iets zei.
Om half negen kwam haar moeder, met de kassa en de wisselgeldbakjes en een thermoskan koffie. Gerrie Hoekstra was klein en snel en droeg altijd een fleece van de voetbalclub van Sannes broertje.
„Gerezen?”
„Bijna.”
Haar moeder keek naar haar vader op de krat. „Heb jij je pillen genomen?”
„Ja.”
„Allemaal?”
„Gerrie.”
Ze schonk koffie in drie bekers, zonder iets te vragen. Sanne nam de hare aan en voelde de warmte door de wanten heen. Haar telefoon zoemde in haar achterzak. Ze wist wie het was. Ze keek niet.
Om tien uur begon het. Het was zaterdag, twaalf december, en de mensen kwamen uit Noord met de kinderen achterop, op weg naar de stad, en ze roken het vet en remden af. Een zak van tien, krenten. Twee appelbeignets. Zes naturel, met extra poedersuiker. De pont bracht om de paar minuten een nieuwe golf. Sanne draaide de bollen, haalde ze eruit met de grote zeef, liet ze uitlekken in de bak met keukenpapier, gooide er een nieuwe lading in. Het vet siste. Haar gezicht gloeide, haar rug was koud. Zo was het altijd. De ene helft van je lichaam in de zomer, de andere in de winter.
Tussendoor, als de pont net weg was en er even niemand stond, pakte ze haar schetsboek uit haar rugzak onder de toonbank en tekende. Snel, met potlood, zonder op te kijken naar haar ouders. Een man met een snor die zijn oliebol in drie happen at en daarbij zijn ogen dichtdeed. Twee meisjes die ruzieden over de laatste beignet. De schipper van de pont, een vrouw met een lange grijze vlecht, die soms in haar pauze kwam en altijd één bol zonder suiker nam.
„Wat zit je te doen?” vroeg haar vader.
„Niks.”
„De temperatuur zakt.”
Hij had gelijk. Ze stopte het boek weg en draaide de pit hoger.
Om twaalf uur ging haar telefoon weer. Dit keer keek ze. Portfolio moet uiterlijk 15 januari binnen zijn. Heb je je motivatie al? Ik kan maandag meelezen. X Iris. Iris zat bij haar in de klas en had haar overgehaald om naar de open dag van de Rietveld te gaan, in november, toen haar vader net in het ziekenhuis lag. Sanne was die dag eigenlijk naar de kraam gegaan, om de bestelling van het beslag aan te nemen, maar Iris had haar bij de pont opgewacht en meegesleept.
Ze had een uur rondgelopen door het glazen gebouw aan de Zuidas, langs studenten die over de vloer kropen met grote vellen papier en een jongen die een stoel had gemaakt van ijs die langzaam smolt in een bak. Ze had zich nog nooit zo misplaatst gevoeld en tegelijk zo thuis.
Ze had het haar ouders niet verteld. Ze wist niet hoe. Haar vader zat op een krat, met twee stents in zijn hart, en zij zou zeggen: ik wil geen oliebollen bakken, ik wil tekenen.
„Wie is dat?” vroeg haar moeder.
„Iris.”
„Wat wil ze?”
„Huiswerk.”
Om drie uur kwam het vet tekort. Dat gebeurde nooit. Haar vader bestelde altijd op tijd, hij had een lijst in zijn hoofd en een lijst in een schrift onder de kassa, en hij belde de groothandel op maandag en op donderdag. Maar hij was altijd degene die belde, en deze week had niemand gebeld, omdat iedereen dacht dat iemand anders het deed.
„Ik ga wel,” zei haar vader, en hij stond op van de krat.
„Nee,” zeiden Sanne en haar moeder tegelijk.
„Het is twintig kilo. Ik til het niet. Ik neem de bakfiets.”
„Pap.”
„Dan gaat je moeder, en dan sta jij alleen.”
Sanne keek naar de rij. Er stonden acht mensen, en de pont lag aan de overkant vol te lopen, ze zag de fietsen al. Ze keek naar de ketel, waar het vet nog voor een uur of twee goed was als ze zuinig deed.
„Ik sta wel alleen,” zei ze. „Mam, ga jij. Pap, jij doet de kassa.”
„Ik mag niet...”
„Je mag zitten. Op de krat. Met de kassa op schoot.”
Haar moeder keek haar aan, en toen haar vader, en pakte haar sleutels.
Het werd vier uur, en het werd donker, en de lichtjes in de kraam gingen aan, de kleine gele peertjes onder de luifel die haar opa nog had opgehangen. Sanne draaide bollen. Haar vader telde wisselgeld met zijn handschoenen aan en mompelde de bedragen hardop. Het ging. Het ging zelfs goed. Ze deed vijftien bollen tegelijk in de ketel en geen zestien, ze keek naar de kleur, ze haalde ze eruit op het moment dat ze die diepe goudbruine kleur kregen die ze niet kon beschrijven maar wel herkende.
Toen het rustiger werd, rond half vijf, pakte ze de kleine emmer. Het was beslag dat ze die ochtend apart had gezet, zonder iemand iets te vertellen. Met geraspte sinaasappelschil en kardemom en een beetje bruine suiker in plaats van witte, en zonder krenten. Ze had het thuis drie keer geprobeerd, in de keuken, op een gewone pan, terwijl haar ouders naar het ziekenhuis waren.
Ze bakte er zes. Ze legde ze op een bord, zonder poedersuiker.
„Wat is dat?” vroeg haar vader.
„Proef maar.”
Hij keek ernaar alsof het een kikker was. Toen nam hij er een en beet. Hij kauwde. Hij keek naar het water, waar de pont net aanmeerde, met de lichten van het station erachter als een oranje streep.
„Te veel kardemom,” zei hij.
„Oké.”
„Maar de sinaasappel is goed.” Hij nam nog een hap. „Je moet de schil fijner raspen. Dan krijg je die stukjes niet.”
De schipper met de grijze vlecht kwam van de pont en liep naar de kraam, haar handen in haar zakken. Ze keek naar het bord.
„Nieuw?”
„Proefversie,” zei Sanne.
De vrouw nam er een, zonder te vragen wat het kostte. Ze at hem op, daar voor de toonbank, langzaam.
„Die wil ik volgend jaar ook,” zei ze. „Al ben ik er dan niet meer.”
„Hoezo niet?”
„Pensioen. Zes januari. Laatste dienst.” Ze veegde haar mond af met de achterkant van haar hand. „Eenendertig jaar op dat ding.”
Ze knikte naar haar vader, die knikte terug, en liep weer naar de pont, waar een jongen in een oranje hesje het hek al voor haar openhield.
Haar moeder kwam om vijf uur terug met twintig kilo vet in de bakfiets en een gezicht dat zei dat ze in de file had gestaan op de Klaprozenweg. Ze vulden de ketel bij en lieten hem opwarmen. Sanne ging op de krat zitten, voor het eerst die dag, en haalde haar schetsboek tevoorschijn, omdat ze nu toch niets anders kon doen.
Ze tekende de schipper, met haar vlecht en haar handen in haar zakken. Ze tekende haar vader met de kassa op schoot. Ze voelde dat hij naar haar keek.
„Dat is goed,” zei hij.
Ze hield op met tekenen.
„Die van mij,” zei hij. „Dat ben ik. Je hebt mijn kin goed.”
„Je hebt geen kin.”
„Precies.”
Haar moeder lachte, bij de ketel. Toen werd het stil. Het vet begon te tikken, het geluid dat het maakte vlak voordat het heet genoeg was.
„Je wil dit niet,” zei haar vader. Het was geen vraag.
Sanne keek naar het schetsboek op haar knieën. „Ik weet het niet,” zei ze, en dat was niet waar, en dat wist hij ook.
„Dat is goed,” zei hij nog een keer. Het klonk heel anders dan de eerste keer. Hij stond op, langzaam, en liep naar de ketel, en bleef er een tijd naar kijken zonder iets aan te raken. Toen zei hij, met zijn rug naar haar toe: „Rasp die schil fijner. En dan willen we er tot de laatste dag een emmer van. Daarna zien we wel.”
Het vet was heet. Sanne stond op en pakte de schep.