Verhaal 2: Stille uren

Hij kwam altijd om vijf over tien. Dewi Tan wist dat zo precies omdat ze om tien uur de deuren van de OBA aan het Oosterdok zag opengaan vanaf haar plek bij de informatiebalie, en omdat hij precies vijf minuten later door de draaideur kwam, de rug recht, zijn pet in de hand. Een lange man in een grijze duffel, met een leren tas die eruitzag alsof hij al in de jaren zeventig mee was gegaan naar kantoor.

Hij nam de roltrap naar boven. Altijd dezelfde stoel, aan het lange raam, waar je over het water uitkeek naar de spoorbaan en de pont die heen en weer gleed tussen de stad en Noord. Hij haalde een krant uit zijn tas, en een loep, en een thermosfles waarvan iedereen deed alsof hij hem niet zag, omdat thee naast oude kaarten eigenlijk niet mocht.

Om vijf voor tien ’s avonds, als de omroepstem zei dat de bibliotheek over vijf minuten ging sluiten, stond hij op. Elke dag.

„Je vaste klant,” zei haar collega Ferdi, toen hij voor de derde week op rij zijn pet ophing aan de stoel. „Volgens mij woont hij hier.”

„Hij woont in Noord,” zei Dewi. „Hij heeft een pas met een adres aan de Nieuwendammerdijk.”

„Heb je dat opgezocht?”

„Hij leende een boek. Ik zag het scherm.”

Dat was niet helemaal waar. Ze had het opgezocht, op een rustige avond, omdat ze het wilde weten. Ze wist ook dat hij Arend Pos heette, dat hij geboren was in 1947 en dat hij de laatste maanden niets meer leende behalve oude kaarten, die hij ter plekke bekeek en die hij met zijn loep afging, centimeter voor centimeter, alsof hij iets zocht wat er niet meer was.

Het was woensdag, negen december, en het regende al sinds de ochtend. Niet hard, maar met die fijne Amsterdamse volharding waarbij je na tien minuten fietsen nat bent tot op je ondergoed. Dewi had haar regenbroek over haar stoel gehangen om op te drogen. Achter het raam trokken de wolken laag over het IJ, en de pont kwam uit een grijze vlek tevoorschijn en verdween er weer in.

Om twaalf uur liep ze naar boven met een kar boeken die teruggezet moesten worden. Meneer Pos zat er. Hij had een grote kaart voor zich liggen uit de collectie, een gedrukte reproductie van een stadsplattegrond uit de negentiende eeuw. Zijn thermosfles stond onder de tafel, verstopt achter zijn tas.

„Mooie kaart,” zei Dewi.

Hij keek op. Zijn ogen waren lichtblauw en een beetje waterig. „Die is niet goed,” zei hij.

„Hoe bedoelt u?”

„De lijn van de dijk. Hier.” Hij wees met de achterkant van zijn loep. „Die liep in werkelijkheid meer naar het noorden. Daar hebben ze een fout gemaakt bij het overtekenen. Dat zie je aan de afstand tot de kerk.”

„Weet u dat zeker?”

Hij keek haar aan, niet beledigd, eerder geamuseerd. „Ik ben landmeter geweest. Eenenveertig jaar. Bij de gemeente. Ik heb die dijk opgemeten in 1971, met een theodoliet en een jongen van de lts die de baak vasthield. Ik weet waar die dijk ligt.”

Dewi zette de boeken terug in de kast tegenover hem, langzamer dan nodig.

„Zoekt u iets speciaals?” vroeg ze. „In die oude kaarten?”

„Mijn huis,” zei hij. „Waar het vroeger stond. Voordat het een huis was.”

Ze wachtte, maar hij zei niets meer. Hij boog zich weer over de kaart.

Om vier uur zag ze hem bij de wc’s. Hij stond voor de wasbak en hield zijn handen onder de kraan, niet om ze te wassen, leek het, maar om ze op te warmen. Hij hield ze er lang onder. Toen hij Dewi in de spiegel zag, draaide hij de kraan dicht en droogde zijn handen aan zijn broek.

„Het is koud buiten,” zei hij.

„Het is hier warm,” zei Dewi.

„Dat is het.” Hij liep langs haar heen.

Die avond, na sluitingstijd, bleef ze zitten op haar fiets aan de overkant van de straat, onder het afdak van een hotel, en keek hoe hij naar buiten kwam. Hij liep niet naar de bushalte. Hij liep langs het water, onder het spoor door, naar de achterkant van het station, naar de pont. Ze fietste een eindje achter hem aan, schaamde zich, en fietste toch door.

Op de pont stond hij helemaal voorin, bij het hek. Er hing iets aan een van de spijlen, iets kleins en roods, een kinderwant, zag ze, met een witte sneeuwvlok erop. Meneer Pos raakte hem met een vinger aan, heel even, alsof hij keek of hij al droog was.

Dewi bleef bij haar fiets. Ze was niet de enige die laat overstak; er waren een paar mensen in werkkleding, een jongen in een koksbuis onder zijn jas, een vrouw met een hond. Niemand lette op haar. In Noord liep meneer Pos van de pont af en sloeg rechtsaf, de dijk op. Hij liep langzaam, met zijn tas tegen zijn borst. Ze volgde hem op afstand tot hij stopte bij een klein laag huis met een groene deur, tussen twee grotere huizen in. Er brandde geen licht. Hij ging naar binnen. Er ging ook daarna geen licht aan, alleen een kleine gele gloed achterin, die bewoog. Een zaklamp, dacht ze. Of een kaars.

Ze fietste terug naar de pont en voelde zich een indringer.

De volgende ochtend kwam hij om vijf over tien. Dewi had haar dienst geruild met Ferdi, zodat ze boven kon staan, bij de kranten. Ze wachtte tot hij zat. Toen ging ze tegenover hem zitten, op de stoel waar normaal studenten met laptops zaten.

„Meneer Pos,” zei ze. „Ik moet u iets vertellen. Ik ben u gisteren gevolgd.”

Hij zette zijn loep neer. Hij zei niets.

„Dat had ik niet moeten doen. Het spijt me. Maar ik zag dat er bij u geen licht brandde.”

Hij keek naar het water. De pont lag aan de overkant, bij de aanlegsteiger onder de witte vleugel van het filmmuseum. Een rij fietsers reed eraf, als mieren.

„De ketel is kapot,” zei hij ten slotte. „Sinds oktober. En de stroom doet het half. Er is iets met de groep. Als ik de kachel aanzet, springt alles eruit.”

„Heeft u het gemeld?”

„Het is een huurhuis. Van een man die het geërfd heeft van zijn vader. Ik woon er vijftig jaar. Ik heb hem drie keer gebeld. Hij zegt dat hij iemand stuurt.”

„En er komt niemand.”

„Er komt niemand.” Hij streek met zijn hand over de kaart. „Hij wil dat ik wegga. Dat heb ik heus begrepen. Als ik weg ben, kan hij het verkopen. Zo’n huisje aan de dijk, weet je wat dat tegenwoordig waard is?”

Dewi wist het ongeveer. Ze woonde zelf met twee huisgenoten in een flat in Osdorp en betaalde meer dan de helft van haar salaris aan huur.

„Daar zijn regels voor,” zei ze. „Een verhuurder moet een kapotte ketel repareren. Er is !WOON, voor huurders, en het Juridisch Loket. We hebben hier spreekuren, van het Informatiepunt Digitale Overheid, die kunnen helpen met brieven...”

„Ik weet dat er regels zijn.” Zijn stem werd niet harder, maar wel scherper. „Ik heb mijn hele leven met regels gewerkt. Grenzen. Lijnen. Wie mag wat waar. Ik weet hoe het werkt.”

„Waarom doet u het dan niet?”

Hij gaf geen antwoord. Hij vouwde de kaart op, langs de oude vouwen, heel precies. Toen zei hij: „Omdat het dan een zaak wordt. Met papieren. Met een advocaat, misschien. En dan zit ik daar, op mijn negenenzeventigste, en moet ik bewijzen dat ik het koud heb.” Hij lachte, kort. „Ik kom liever hier. Hier is het warm, en niemand vraagt iets.”

„Tot vandaag.”

„Tot vandaag,” zei hij, en hij keek haar aan, en ze kon niet zien of hij boos was.

Ze liet hem met rust, die dag en de volgende. Hij kwam om vijf over tien en ging om vijf voor tien. Hij groette haar niet, maar hij ontweek haar ook niet. Op vrijdag liet hij een boek op de balie liggen, zonder het te lenen, een dun boekje over de geschiedenis van de ponten op het IJ. Er zat een briefje in, op de bladzijde over de eerste veerdienst naar Buiksloot. In een klein, schuin handschrift stond er: Mijn vader heeft hier gewerkt. 1931–1968. Ik ben op deze pont opgegroeid.

Dewi las het drie keer. Toen nam ze een blocnote en schreef alles op wat ze wist over huurrecht, over ketels, over !WOON, over de huurcommissie. Ze schreef het in gewone zinnen, zonder de woorden die op de websites stonden. Ze schreef erbij dat ze maandag vrij was en dat ze, als hij wilde, mee kon gaan naar het spreekuur. Dat ze niets hoefde te bewijzen, alleen te luisteren. Ze legde het briefje in hetzelfde boekje en zette het terug op de plank achter de balie, waar hij het kon zien.

Op zaterdag was het boekje weg.

Op zondag kwam hij niet om vijf over tien.

Ze liep de hele ochtend naar het raam. Ze keek naar de pont. Ze dacht aan de gele gloed achterin het huis, aan zijn handen onder de kraan, aan het feit dat het die nacht had gevroren, voor het eerst die winter, en dat de auto’s op de Kattenburgerstraat wit waren geweest toen ze om half negen langs fietste.

Om twee uur zei ze tegen Ferdi dat ze buikpijn had. Ze nam de pont. Op het dek waaide het hard, en de rode want aan het hek klapperde tegen het metaal. Een vrouw in het stuurhuis met een lange grijze vlecht stak haar hand op naar iemand op de kade.

Aan de dijk was de groene deur dicht. Dewi klopte. Er gebeurde niets. Ze klopte nog een keer, harder, en keek door het raam, maar de gordijnen waren dicht. Haar hart klopte in haar keel. Ze pakte haar telefoon en wist niet wie ze moest bellen.

„Hij is niet thuis,” zei een stem achter haar.

Een vrouw van een jaar of vijftig, met een boodschappentas van de Dirk, op de stoep van het huis ernaast.

„Meneer Pos?” vroeg Dewi.

„Die logeert bij mij. Sinds gisteravond. Hij stond hier met een briefje van een of andere bibliotheek en vroeg of ik zijn telefoon kon opladen, want hij moest iemand bellen over een ketel.” De vrouw bekeek Dewi van top tot teen. „Ben jij dat? Van dat briefje?”

„Ja.”

„Hij zit binnen. Hij is chagrijnig, want ik heb geen kranten. Kom maar.”

Het huis van de buurvrouw was warm en stonk naar wierook en kattenbak. Meneer Pos zat aan een keukentafel met een kop thee en een opgevouwen kaart die Dewi herkende. Hij keek op toen ze binnenkwam en trok zijn wenkbrauwen op.

„Je bent niet op je werk,” zei hij.

„U ook niet.”

Hij duwde de kaart naar haar toe. „Ik heb hem gevonden,” zei hij. „De plek. Waar mijn vader de touwen vastmaakte. Waar de oude steiger lag, voordat ze het allemaal hebben verlegd. Het is mijn huis niet. Het is honderd meter verderop. Maar het klopt.”

Op de kaart had hij, in potlood, heel licht, een kruisje gezet.

„Dat mag niet, in een collectiestuk,” zei Dewi.

„Het is een reproductie,” zei meneer Pos. „Ik heb hem gekocht. Bij jullie winkeltje. Hij is voor jou.”

Ze pakte de kaart. Buiten toeterde de pont, kort en laag, zoals hij altijd deed als hij losmaakte van de steiger. Meneer Pos keek naar het raam, alsof hij kon zien welke het was.

„Maandag,” zei hij. „Dat spreekuur. Hoe laat?”