Hoofdstuk 1: Het water praat
Dit verhaal is geschreven met behulp van AI.
De sloot achter de molen zong weer in kleine terts.
Wietske Hanema hoorde het al voordat ze de deur van het molenhuis openduwde. Het was een dun, tevreden geluid, zoals een ketel die nog net niet kookt. Zo klonk zoet water dat stilstond en niets te doen had. Ze bleef op de drempel staan, haar klompen half aan, en luisterde. De wind kwam uit het zuidwesten. De wieken van De Zwaluw draaiden traag, en onder het gekraak van het hout door hoorde ze het water dat de vijzel omhoog duwde: dat klonk kortademig en een beetje boos, alsof het niet graag werd opgetild.
„Sta je weer te dromen?”
Haar vader stond boven op de stelling, een hand aan de vang. Bauke Hanema was een man van weinig woorden en veel blikken. Deze blik betekende: er is werk.
„Ik kijk naar het weer,” riep Wietske terug.
„Het weer kijkt wel naar jou. Haal de ganzen binnen voor de regen komt.”
Ze liep het erf af, langs de hooiberg en de mesthoop, het smalle pad op tussen de sloten. De Kolkerpolder lag er grijs en plat bij, zoals altijd in oktober. Aan de horizon, waar het land ophield, liep de Lange Bant als een lange groene rug van oost naar west. Daarachter lag de zee. Je zag haar niet, want ze lag hoger dan het land, maar je rook haar altijd: zout, slik, en iets wat Oma Sjoukje ‘de adem van de bodem’ noemde.
De Kolkerpolder was de laagste polder van de Zeewaarden. Vier el onder zee, zeiden de mannen in de herberg, en ze zeiden het met een soort trots, alsof het een prestatie was om zo diep te wonen. Rietkerk zelf stond op een oude terp, een bult klei met de kerk erop en de huizen eromheen. De molen stond erbuiten, tussen de weilanden, waar hij het meeste water kon wegmalen.
Wietske riep de ganzen. Ze kwamen niet. Ze stonden in een kring aan de rand van het verste weiland, de nekken laag, en keken naar de grond.
Toen hoorde ze het ook.
Het was niet het geluid van de sloten. Het was lager, veel lager, zo laag dat ze het eerder in haar knieën voelde dan in haar oren. Een brom, als een koe die ver weg loeit in de mist, maar zonder adem ertussen. Het hield niet op. Ze had het de afgelopen weken vaker gehoord, altijd 's nachts, als het stil was in huis en Jelmer naast haar in de bedstee lag te snurken. Ze had zichzelf voorgehouden dat het de wind was in de schoorsteen. Maar het was overdag nu, en de wind was zwak, en het geluid kwam niet van boven.
Het kwam van onder.
Ze knielde in het natte gras en legde haar handpalm plat op de grond. De aarde was koud. Onder haar hand trilde iets, nauwelijks, zoals een snaar die je net hebt losgelaten. Water, dacht ze. Het is water. Maar water onder de grond zong niet. Grondwater was stil en traag, het had geen stem, dat wist iedereen. Water dat je kon horen, lag in sloten, in vaarten, in de zee. Niet in de klei.
„Wiets!”
Ze schrok op. Teun Brakel kwam over het slootje aan springen met een polsstok, zijn broek tot aan de knieën nat. Hij was vijftien, een jaar ouder dan zij, lang en hoekig, met handen die altijd vol modder zaten omdat zijn vader dijkwerker was en hij al meehielp sinds hij kon lopen.
„Waarom zit je op je knieën in de wei?”
„Ik zoek iets.”
„Wat dan?”
Ze wist niet wat ze moest zeggen. Teun hoorde het water niet. Bijna niemand hoorde het water. In heel Rietkerk was er in Wietskes leven nooit iemand geweest die het kon, en daarom had ze er nooit iets over gezegd. Tegen niemand. Niet tegen haar vader, niet tegen Oma, niet tegen Teun. Wie het water hoorde, werd meegenomen. Zo ging dat. Dat stond in de Waterplicht, en de Waterplicht hing ingelijst in de kerk naast de tien geboden.
„De ganzen,” zei ze. „Ze doen raar.”
Teun keek naar de vogels. Hij liep erheen, en de ganzen stoven gakkend uiteen. Waar ze hadden gestaan, was het gras plat en donker. In het midden zat een gaatje in de grond, niet groter dan een gulden. Uit het gaatje kwam water. Het welde langzaam op, troebel, en in het water dansten fijne korreltjes.
Teun ging op zijn hurken zitten. Hij stak een vinger in het water en wreef het tussen duim en wijsvinger.
„Zand,” zei hij. Zijn stem klonk anders dan net.
„Is dat erg?”
„Proef eens.”
Ze aarzelde, maar deed het toch. Het water was zout. Niet een beetje zout, zoals het water in de buitensloten na een hoge vloed, maar zout als de zee zelf.
„Een wel,” zei Teun. „Mijn vader zegt dat je die eigenlijk alleen vlak achter de dijk ziet. Als het water onder de dijk door kruipt. En als er zand meekomt...” Hij maakte zijn zin niet af.
„Wat dan?”
„Dan haalt het water de dijk van binnenuit weg. Korrel voor korrel.” Hij keek over zijn schouder naar de Lange Bant. Die lag minstens een half uur lopen verderop. „Maar dit is veel te ver van de dijk. Dit kan helemaal niet.”
Het lage brommen ging door. Wietske voelde het nu in haar tanden. Uit het gaatje kwam het water omhoog in kleine stootjes, en bij elke stoot klonk de brom een fractie hoger, alsof iets onder de grond zijn adem inhield en weer losliet.
„We moeten het melden,” zei Teun. „Bij het Waterschap.”
Het avondeten bestond uit grauwe erwten met spek en een stuk roggebrood. Oma Sjoukje had de kachel zo heet gestookt dat de ramen besloegen. Jelmer, die negen was en alles wilde weten, zat te wiebelen op zijn stoel.
„Teun zegt dat er een gat in de wei zit waar de zee uit komt.”
„Teun zegt een hoop,” zei Oma. Ze was eenenzeventig en had de handen van een vrouw die haar hele leven had gekarnd en geschrobd. Haar ogen waren nog scherp. Ze keek naar Wietske. „Is het waar?”
„Er komt zout water omhoog. Met zand erin.”
Vader legde zijn lepel neer. „Waar precies?”
„In de verste wei. Bij de knik in de Kolkersloot.”
Hij zei niets. Hij at zijn bord leeg, stond op, pakte zijn jas van de haak en ging naar buiten. Door het beslagen raam zag Wietske de lantaarn over het erf zwaaien, het pad op, de wei in, steeds kleiner.
„Hij gaat het zelf bekijken,” zei Oma. „Zo is hij. Hij gelooft pas iets als hij er met zijn laarzen in heeft gestaan.” Ze schepte Jelmer nog wat erwten op, hoewel hij dat niet had gevraagd. „Je moeder was net zo.”
Wietske keek op. Oma had het zelden over haar moeder. Grietje Hanema was gestorven aan de koorts toen Wietske zeven was, in een winter waarin de halve polder ziek werd. Wietske wist nog hoe haar handen roken, naar zeep en meel, maar haar gezicht werd elk jaar vager.
„Hoe was ze dan?”
„Koppig.” Oma glimlachte. „En ze had oren als een vleermuis. Ze hoorde de kat over het dak lopen als ze sliep.”
Wietske boog zich over haar bord. Haar hart ging sneller. Had haar moeder het water ook gehoord? Dat kon niet. Dan was ze meegenomen, net als alle anderen, naar Hoogsloot, naar het Peilhuis, om Waterwachter te worden. Dan was ze nooit met vader getrouwd, nooit op de molen komen wonen.
Tenzij ze het verborgen had gehouden. Zoals Wietske nu.
Ze dacht aan de Keuring. Elk jaar in oktober kwam er iemand van het Waterschap naar Rietkerk om alle kinderen tussen tien en veertien te testen. Elk jaar zat Wietske op de kerkbank, keek naar de kom water op het altaar, en deed alsof ze niets hoorde. Het was niet moeilijk geweest. De peilmeesters die kwamen, waren meestal oud en moe. Ze hielden een koperen staaf in het water, vroegen of je iets voelde, en als je nee zei, mocht je gaan. Dit jaar was haar laatste jaar. Na dit jaar was ze vijftien, en dan was ze te oud. Dan was ze vrij.
Nog één keer liegen, dacht ze. Eén keer nog.
Vader kwam pas na een uur terug. Zijn laarzen waren nat tot boven de enkels. Hij hing zijn jas op en ging bij de kachel zitten, zijn handen uitgestoken naar de warmte.
„Er zijn er drie,” zei hij.
„Drie wat?” vroeg Jelmer.
„Wellen.” Vader keek in het vuur. „Eentje bij de knik. Eentje verderop bij de dam. En eentje vlak achter de molen, in het slootje bij de ganzenren. Die was er vanmorgen nog niet.”
Oma zette haar kopje neer. „Bauke.”
„Ik weet het, moeder. Ik ga morgen naar het dijkhuis.”
Wietske lag die nacht lang wakker. Jelmer sliep als een blok, een arm over haar heen. De wind was gedraaid en kwam nu uit het noordwesten, recht van zee. De molen stond stil, de vang erop, maar ze hoorde de sloten rondom het huis zachtjes klotsen. En daaronder, door het hout van de bedstee heen, door de planken van de vloer, door de klei van de terp, ging de diepe toon door. Hij was luider dan gisteren. Ze was er zeker van.
Ze probeerde hem te volgen, zoals ze als klein meisje het geluid van de sloten had gevolgd, net zo lang tot ze wist waar de sloot heen stroomde en waar hij stillag. Maar deze toon had geen richting. Hij was overal tegelijk. Hij lag onder de molen en onder de kerk en onder de hele polder, als een meer dat niemand kon zien.
Een meer onder het land.
Ze kneep haar ogen dicht. Je verbeeldt het je, zei ze tegen zichzelf. Water onder de grond zingt niet.
De volgende ochtend, vroeg, toen de mist nog in lappen boven de sloten hing, hoorde ze paardenhoeven op de dijkweg. Ze klom op de stelling van de molen en keek.
Een rijtuig. Zwart gelakt, met op het portier het wapen van het Waterschap: een golf onder een kroon van riet. Twee paarden ervoor, groot en glanzend, niet het soort paarden dat je in Rietkerk zag. Naast de koetsier zat een man in een donkerblauwe mantel met een hoge kraag. Op zijn knieën lag een staf van koper die het vale ochtendlicht ving.
Het rijtuig sloeg de weg in naar het dorp, naar de kerk.
Wietske greep de reling. Dit was niet de oude peilmeester die elk jaar kwam, de man met de waterige ogen en de zakdoek. Deze zat rechtop als een paal. Zelfs van hier zag ze dat hij zijn hoofd draaide en de polder in keek, langzaam, van links naar rechts, alsof hij luisterde.
Alsof hij iets hoorde.
Onder haar voeten, diep in de grond, ging de toon een fractie omhoog. En voor het eerst vroeg Wietske zich af of zij de enige was die het merkte, of dat de man in het rijtuig precies wist wat het was.