Hoofdstuk 2: Het schrift van Gradus
Dit verhaal is geschreven met behulp van AI.
Het eerste recept in het schrift was geen recept. Het was een waarschuwing.
Wie dit leest en denkt dat brood bakken een kwestie van afwegen is, kan het schrift nu dichtdoen. Deeg is geen boekhouding. Deeg is weer, en handen, en geduld. De hoeveelheden hieronder kloppen. Maar ze kloppen pas als jij ook klopt.
Daaronder, met een andere pen, kleiner: Gradus, doe niet zo plechtig. — R.
Sanne lachte hardop, alleen in de koude bakkerij, en schrok weer van haar eigen stem.
Ze las tot het donker werd. Het schrift stond vol, van voor naar achter, en daarna was iemand achterin opnieuw begonnen, ondersteboven. Roggebrood, met een tekening van een blik en de waarschuwing ZESTIEN UUR. Niet sjoemelen. Appelflappen. Boterkoek, de echte, niet die van de Spar. Kniepertjes, met een schetsje van een ijzer en de opmerking Alleen tussen kerst en nieuwjaar, anders is het geen feest maar gewoon een koekje. En krentenwegge, drie bladzijden lang, met doorhalingen en verbeteringen en in de kantlijn, onderstreept: Niet zuinig met de krenten. Een wegge waar je de krenten moet zoeken, is een belediging voor het kind.
Wat voor kind, dacht Sanne. Ze sloeg de bladzijde om, maar daar ging het verder over de rijs.
Overal stonden kleine opmerkingen. Meel van Bossink is beter dan van de groothandel, maar Bossink is een oplichter. Bij oostenwind korter rijzen. Henk zegt dat dit te zoet is. Henk heeft geen smaak. En op een bladzijde met vetvlekken, zonder enig verband met het recept erboven: Riek is jarig. Niet vergeten. VORIG JAAR VERGETEN.
Toen ze opkeek, was het buiten donker en voelde ze haar vingers niet meer.
De bovenwoning was kleiner dan ze zich herinnerde, wat waarschijnlijk betekende dat zij groter was geworden. Een woonkamer met een bruin bankstel en gehaakte kleedjes op de leuningen, een keukentje met een gasstel, een slaapkamer met een eiken bed en een kruisbeeld erboven. In de kast hingen nog jurken. Op het nachtkastje lag een leesbril op een puzzelboekje, een woordzoeker, halfvol. Het laatste woord dat Riek had gevonden was KANEEL.
Sanne zette de bril niet weg. Ze kon het niet.
De verwarming deed niets. Ze vond de ketel in een kastje naast de badkamer, een ding met een rood lampje dat knipperde en een knop waarop reset stond. Ze drukte erop. Het lampje knipperde door. Ze drukte nog een keer, langer. Ergens in de muur tikte iets, en toen niets meer.
Ze sliep die nacht in haar jas, onder twee dekbedden die naar kamfer roken, met haar telefoon op haar borst. Om half twee werd ze wakker van een geluid op het dak. Een kat, of een uil, of een marter. Ze lag lang naar het plafond te kijken. In Amsterdam hoorde je 's nachts trams, ruzie, de vuilnisauto van de vroege dienst. Hier hoorde je niets, en dat niets was zo groot dat je je eigen hart erin hoorde.
Om zes uur sloeg de kerkklok, en Sanne telde mee, en viel daarna pas echt in slaap.
Om negen uur werd er op de winkeldeur gebonsd.
Ze kwam de trap af met haar haar in een knot en de dekbedgeur nog aan haar jas. Door het raam zag ze een vrouw van een jaar of zeventig, klein en stevig, in een groene regenjas, met een pan in haar handen die ze tegen haar buik hield als een baby.
„Hij klemt,” riep de vrouw door het glas. „Optillen en dan...”
„Draaien. Ik weet het.”
Het belletje rinkelde. De vrouw kwam binnen alsof ze hier al duizend keer was binnengekomen, wat waarschijnlijk zo was, zette de pan op de toonbank en keek Sanne met grote, heldere ogen aan.
„Dinie Lammers. Jij bent Sanne. Erwtensoep. Gisteren gemaakt, dus vandaag beter. Je hebt het koud, dat zie ik zo, de ketel van Riek doet het al jaren alleen als je er lief tegen bent. Heb je al gegeten? Nee, natuurlijk niet. Waar zijn de kommen? Laat maar, ik weet waar de kommen zijn.”
Ze was al op weg naar de trap.
„Mevrouw Lammers...”
„Dinie. Iedereen zegt Dinie. Ik heb veertig jaar voor de klas gestaan op De Esch hiernaast, de halve gemeente heeft mevrouw Lammers tegen me gezegd, ik ben er klaar mee.”
Tien minuten later zaten ze boven aan het tafeltje bij het raam, met dampende kommen en de pan ertussen, en zat Dinie op haar knieën voor het kastje van de ketel. Ze tikte twee keer met haar knokkel tegen de zijkant, draaide aan een kraantje dat Sanne niet had gezien, drukte op reset en zei: „Toe dan, ouwe brombeer.” De ketel sloeg aan met een zachte plof.
„Water bijvullen,” zei ze. „Dat moest Riek ook altijd doen. Ze vergat het ook altijd.” Ze ging zitten, blies in haar soep. „Wat vind je ervan? Van het pand?”
„Het is mooi,” zei Sanne voorzichtig. „Oud. Het moet veel gebeuren.”
„Het dak is goed. Dat heeft Wessel vorig jaar gedaan. Heb je Wessel al gesproken?”
„Kort.”
Dinie keek haar aan over de rand van haar kom en glimlachte op een manier die alles betekende. „Hij is niet zo'n prater.”
„Dat viel me op.”
„Hij is wel een goede jongen. Hij heeft het niet makkelijk gehad.” Ze liet het hangen, zoals mensen in dorpen dingen laten hangen, zodat je er later op kunt terugkomen. Toen zette ze haar lepel neer, recht, evenwijdig aan de rand van de tafel. „Ik zal eerlijk zijn, Sanne. Ik kom niet alleen voor de soep.”
„Dat dacht ik al.”
„Ik ben voorzitter van Dorpsbelang Ellekamp. Dat is niks bijzonders, dat is een clubje van zeven mensen dat vergadert in De Zwaan en ruziet over de kerstverlichting. Maar sinds de Spar in 2023 dicht is gegaan, heeft dit dorp geen winkel meer. Geen enkele. En sinds maart ook geen bakker. Als je een pak melk wilt, moet je naar Lichtenvoorde. Voor mensen met een auto is dat niks. Voor mensen zonder auto is het een expeditie. En we hebben hier een hoop mensen zonder auto. Of mensen die eigenlijk niet meer in een auto horen te zitten, maar dat is een ander verhaal.”
Sanne knikte. Ze wist waar dit heen ging, en ze voelde haar schouders omhoogkomen, die vertrouwde spanning, alsof iemand met een rugzak vol stenen achter haar was komen staan.
„We hebben een plan,” zei Dinie. „Een coöperatie. Een dorpswinkel, door en voor het dorp. Een beetje boodschappen, een koffiehoek, een plek waar je elkaar ziet. En als het even kan: weer brood. Echt brood. In dit pand.” Ze keek om zich heen, naar de gehaakte kleedjes, de bril op het nachtkastje dat je door de open deur kon zien. „Riek wist ervan. Ze vond het een prachtig plan.”
„Waarom heeft ze het pand dan niet aan jullie nagelaten?”
Het kwam er harder uit dan ze bedoelde. Dinie nam het zonder knipperen in ontvangst.
„Dat heb ik me ook afgevraagd,” zei ze. „Ik denk dat ze vond dat jij het eerst moest zien.”
Ze dronken hun soep. Buiten reed een tractor over de Brink, langzaam, met een kar vol bieten. De ruiten trilden.
„Ik ga het verkopen,” zei Sanne ten slotte. „Ik wil eerlijk zijn. Ik zit... ik ben op dit moment niet aan het werk. Ik heb dat geld nodig. Ik woon in Amsterdam, mijn leven is daar. Ik heb de makelaar vanochtend al gemaild, die komt morgen.”
„Esselink? Uit Doetinchem?”
„Ja. Hoe weet je dat?”
Dinie zuchtte. Het was een kleine zucht, maar er zat veel in.
„Omdat Esselink vorige week ook al bij ons in de raad van Dorpsbelang kwam vragen of we wisten wie de erfgenaam was. Hij werkt voor een ontwikkelaar uit Arnhem, Van Dalen Vastgoed. Die willen er twee appartementen van maken. Mooie appartementen, met een balkonnetje aan de lindekant. Ze hebben het al uitgetekend, Sanne. Voordat jij hier ooit was.”
Sanne zette haar kom neer. In haar hoofd hoorde ze haar moeder: Bel die makelaar en verkoop het. Het klonk ineens minder simpel.
„Dat is toch goed?” zei ze. „Als er al een koper is?”
„Voor jou wel.” Dinie stond op, pakte de pan, zette hem op het gasstel. „Ik laat de rest hier. Opwarmen, niet koken, anders brandt hij aan. Volgende week dinsdag hebben we een dorpsavond in De Zwaan. Half acht. Dan presenteren we ons plan. Ik zou het fijn vinden als je kwam. Je hoeft niks. Alleen luisteren.”
„Ik weet niet of ik er dan nog ben.”
„Dat weet niemand van zichzelf,” zei Dinie, en ze trok haar regenjas aan. Bij de trap bleef ze staan. „Heb je het schrift gevonden?”
Sanne knikte.
„Mooi,” zei Dinie. „Ze was bang dat Wessel het zou vinden en het jou per post zou sturen. Die jongen heeft geen gevoel voor drama.”
Het belletje rinkelde, de deur klemde, en toen was ze weg.
Sanne bleef zitten met het schrift voor zich op tafel. Ze sloeg het open op de bladzijde van de krentenwegge. Niet zuinig met de krenten. Daaronder, met potlood, zo licht dat ze het gisteren niet had gezien, in Rieks schevere handschrift van later: Voor Sanne, als ze komt. Ze was er gek op.
Haar telefoon trilde. Een mail van Ruben Esselink, makelaardij Esselink & Partners. Goedemorgen mevrouw De Groot, ik ben er morgen om tien uur. Ik neem een geïnteresseerde partij mee, als u daar geen bezwaar tegen hebt. Dat scheelt ons allemaal tijd.