De scheepsjongens van Bontekoe

De scheepsjongens van Bontekoe van Johan Fabricius is het bekendste Nederlandse jeugdboek over de VOC-tijd. Drie jongens uit Hoorn monsteren aan op het schip van schipper Willem IJsbrantsz. Bontekoe en beleven een rampzalige reis naar Oost-Indië. Het verhaal is gebaseerd op een echte gebeurtenis uit 1619, maar de avonturen van de jongens zijn verzonnen.

Waar gaat De scheepsjongens van Bontekoe over?

Hajo is een jongen uit Hoorn die naar zee wil. Hij gaat als scheepsjongen mee op de Nieuw Hoorn, het schip van Bontekoe, dat eind 1618 van Texel vertrekt naar Oost-Indië. Aan boord zijn ook Rolf, een koopmanszoon en neef van Bontekoe, en Padde, Hajo's beste vriend: een dikke, goedgelovige jongen die eigenlijk helemaal niet mee zou gaan.

De reis is lang en zwaar, en halverwege gaat het vreselijk mis. Vanaf dat moment moeten de jongens zien te overleven in een onbekende wereld, ver van huis. Het boek is een avonturenverhaal vol stormen, gevaren en vriendschap.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Padde belandt bij toeval aan boord: hij valt in slaap op het schip en wordt meegenomen. Hij wordt botteliersmaat. In de Indische Oceaan gaat het mis wanneer Padde in het ruim bezig is: een brandende pit valt in een vat brandewijn. Het vuur slaat over naar het buskruit en het schip ontploft. Een deel van de ruim tweehonderd bemanningsleden overleeft en vaart in sloepen richting Sumatra.

Daar worden Hajo, Padde, Rolf en de koksmaat Harmen gevangengenomen door de plaatselijke bevolking. Een meisje, Dolimah, bevrijdt hen. Samen trekken ze door het oerwoud richting Bantam op Java. Onderweg wordt Padde ernstig ziek en moeten de jongens vluchten na een conflict met een genezer. Dolimah keert terug naar haar dorp.

De vier bereiken uiteindelijk veilig gebied. Rolf blijft in Oost-Indië bij zijn oom Bontekoe. Hajo, Padde en Harmen varen terug naar Nederland, waar ze eind 1620 aankomen. Het laatste stuk naar Hoorn leggen ze in de winter af over het ijs. Thuis brengt Hajo het loon en het overlijdensbericht van een omgekomen bemanningslid naar diens moeder.

Historische achtergrond

Willem IJsbrantsz. Bontekoe bestond echt. Zijn reisverslag, het Journaal van Bontekoe, verscheen in 1646 en werd in de zeventiende eeuw een bestseller. Daarin beschrijft hij hoe zijn schip de Nieuw Hoorn in 1619 ontplofte en hoe de overlevenden zich redden. Fabricius gebruikte het eerste deel van dat journaal als basis. De jongens en hun avonturen na de ramp heeft hij zelf bedacht. Harmen van Kniphuysen komt wel in het journaal voor, maar daar is hij een Duitser; in het boek komt hij uit Hoorn.

Thema's en motieven

• Vriendschap. Hajo, Padde en Rolf steunen elkaar in alle gevaren.
• Avontuur en heimwee. De jongens willen de wereld zien, maar verlangen ook naar huis.
• Schuld. Padde veroorzaakt de ramp en moet daarmee leren leven.
• De VOC-tijd. Het boek laat zien hoe gevaarlijk de reizen naar Oost-Indië waren.
• Volwassen worden. De jongens vertrekken als kinderen en keren veranderd terug.

Personages

• Hajo: scheepsjongen uit Hoorn, moedig en verantwoordelijk.
• Padde Kelemeyn: Hajo's vriend, dik en naïef, maar trouw.
• Rolf: koopmanszoon en neef van Bontekoe, wat voornamer dan de anderen.
• Harmen van Kniphuyzen: de koksmaat, die met de jongens optrekt.
• Willem IJsbrantsz. Bontekoe: de schipper van de Nieuw Hoorn.
• Dolimah: een meisje op Sumatra dat de gevangenen bevrijdt.

Stijl

Fabricius schrijft beeldend en spannend, met veel aandacht voor het leven aan boord. Het boek is bijna honderd jaar oud, en dat merk je aan de taal en aan de manier waarop de bevolking van Sumatra en Java wordt beschreven. Die beschrijvingen passen bij het koloniale denken van de jaren twintig. Moderne uitgaven zijn vaak bewerkt. Het is goed om daar bij het lezen kritisch naar te kijken.

Ontvangst en bewerkingen

Het boek werd een van de populairste jeugdboeken van Nederland en is vaak herdrukt en vertaald, onder meer in het Engels, Duits en Fries. In de jaren vijftig verscheen een stripversie van Piet Wijn in Het Vrije Volk. Eind jaren zestig las acteur Coen Flink het verhaal voor op televisie. In Hoorn staat een beeld van de drie jongens van Jan van Druten aan het water.

In 2007 verscheen de film van Steven de Jong, met Pim Wessels als Hajo, Billy Zomerdijk als Padde, Martijn Hendrickx als Rolf, Peter Tuinman als Bontekoe en Thomas Acda als Harmen. De film trok binnen een paar weken meer dan 100.000 bezoekers en kreeg een Gouden Film.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het boek maakt de geschiedenis van de VOC tastbaar: je leest hoe het was om als jongen maandenlang op zee te zitten. Tegelijk is het een goede aanleiding om na te denken over de koloniale kant van die geschiedenis.

Tips voor je boekverslag

• Vergelijk het boek met het echte Journaal van Bontekoe: wat is waar en wat is verzonnen?
• Bespreek hoe Padde omgaat met zijn schuld aan de ramp.
• Kijk kritisch naar de beschrijving van de bewoners van Sumatra en Java.
• Vergelijk het boek met de film uit 2007.
• Lees ook Het fregatschip Johanna Maria of Kruistocht in spijkerbroek, andere historische avonturen.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, ook digitaal via de online bibliotheek voor kinderen. Meer jeugdklassiekers staan bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Is De scheepsjongens van Bontekoe een waargebeurd verhaal?

Gedeeltelijk. Schipper Bontekoe en de ontploffing van zijn schip de Nieuw Hoorn in 1619 zijn echt. De avonturen van de jongens heeft Johan Fabricius verzonnen.

Hoe heten de scheepsjongens van Bontekoe?

Hajo, Padde en Rolf. Ze worden vergezeld door de koksmaat Harmen.

Wie speelt in de film De scheepsjongens van Bontekoe?

In de film uit 2007 van Steven de Jong spelen onder anderen Pim Wessels, Billy Zomerdijk, Martijn Hendrickx, Peter Tuinman en Thomas Acda.

Voor welke leeftijd is het boek?

Het wordt meestal aangeraden vanaf ongeveer 10 jaar.