Hoofdstuk 12: Nieuw goud

In oktober werd het stil in de stad, op de manier waarop het stil wordt in een huis waar iemand ziek is geweest en langzaam beter wordt.

De Fransen lagen nog in Utrecht. Ze lagen in Naarden, in Woerden, in alle steden die ze in juni hadden genomen, en ze zouden er de hele winter blijven, dat wist iedereen. Halverwege de maand kwam het bericht dat de Prins had geprobeerd Woerden terug te nemen en dat het mislukt was; de Franse maarschalk Luxembourg was op tijd gekomen met verse troepen, en er waren veel doden gevallen, in de modder en het water rond de stad. Op de Dam stonden mensen er met gebogen hoofden over te praten. Maar er werd niet gescholden, niet zoals in augustus. De Prins had het geprobeerd. Dat was iets. Hij was eenentwintig en hij had het geprobeerd.

Het water stond nog hoog, buiten de wallen. In de ochtend hing er mist boven, zo dik dat de toppen van de knotwilgen eruit staken als de vingers van iemand die verdronk. Hendrick ging er op zondag soms naar kijken, met zijn broer uit de Diemermeer. Ze stonden dan samen op de dijk en zeiden niets, en kwamen terug met natte voeten.

In het pakhuis was het rustig. Te rustig, vond Margriet soms, als ze op de lege eerste zolder stond, waar in maart de peper had gelegen. De kruidnagel en de foelie waren weg, naar Hamburg, op het schip van Heinrich Albers, die haar bij het afscheid een fles jenever had gegeven en gezegd had dat hij in mei terug zou komen ‘voor de rest en voor meer’. Wat er nog lag, was weinig: wat kaneel, een vaatje gember, een kist nootmuskaat die ze bewaarde voor de winter, als de koks van de rijke huizen weer zouden gaan bakken. Ze verkocht per pond, per half pond. Ze rekende elke avond. Het was genoeg. Net genoeg.

Haar moeder hielp. Dat was het grootste verschil, die herfst. Aeltje Pietersdochter zat niet meer bij het raam. Ze stond in de deur van het pakhuis als er klanten kwamen, met haar rug zo recht als een mast, en ze kende alle koks van alle grote huizen bij naam, omdat ze dertig jaar lang met hun vrouwen in de kerk had gezeten. Ze verkocht beter dan Margriet. Ze wist welke kok een complimentje wilde en welke kok een korting.

„Je vader zei altijd dat ik te veel praatte voor de zaak,” zei ze, op een middag dat ze samen de verkoop van de week telden. „Dat de klanten schrokken van me.”

„Ze schrikken niet. Ze kopen.”

„Ja.” Haar moeder legde haar pen neer. Ze keek naar Margriet, lang, op een manier die Margriet niet kende. „Ik heb het verkeerd gezien, deze zomer. Met Steenhuysen. Ik was bang. Ik dacht dat het de enige manier was.”

„Je wist het niet.”

„Nee. Maar jij wist het wel. Of je deed alsof, zo goed dat het geen verschil meer maakte.” Ze pakte haar pen weer op. „Dat heb je van hem. Hij deed ook altijd alsof hij het zeker wist, en dan ging hij ’s nachts zitten tellen.”

Joost Steenhuysen schreef haar in oktober uit Haarlem. Het was een korte brief, in zijn nette, koele hand.

Hij schreef dat hij het huis op de Keizersgracht ging verkopen. Dat hij met zijn schuldeisers tot een akkoord was gekomen, dankzij de boeken die hij had kunnen redden, achter de foelie; zonder die boeken had hij niets kunnen bewijzen van wat hem nog toekwam, en dan was hij onder gegaan. Dat hij in Haarlem een kleinere zaak zou beginnen, met zijn boekhouder van de zes kinderen. Dat hij haar niets meer vroeg en haar niets meer zou vragen.

Ik heb u een aanbod gedaan in een tuin met een druif, schreef hij aan het eind. Ik heb u toen gezegd dat ik geen romantisch man was. Dat was waar. Maar ik heb het sindsdien vaak betreurd dat ik het niet geprobeerd heb. U zou toch nee hebben gezegd. Maar dan had ik het tenminste geweten. Met hoogachting, J.S.

Ze legde de brief in het kistje van de goudschaal, onder het bodempje, bij de snipper van haar vader. Ze wist niet goed waarom. Misschien omdat het de plek was waar papieren hoorden die ertoe deden.

Pinheiro kwam in de eerste week van november, op een koude ochtend met een hemel als gepoetst tin. Hij liep met een stok, en Rachel liep naast hem met haar hand onder zijn elleboog, maar hij liep. Hij was magerder geworden, en zijn baard grijzer, en hij moest op de stoep even blijven staan om op adem te komen. Toen keek hij omhoog naar het uithangbord.

„Hij is moe, die muskaatnoot,” zei hij.

„Dat zegt iedereen.”

„Dan moet het iets betekenen.” Hij gaf Rachel een teken, en zij haalde een plat pakje uit haar mand, verpakt in perkament en dichtgebonden met een lint. Margriet maakte het open. Erin lagen boekjes van dun papier, en tussen elk blad, glanzend als zonlicht op water, een vel bladgoud.

„Ik kon er geen bewaarloon voor rekenen,” zei Pinheiro. „Ik heb het geprobeerd. Rachel heeft me tegengehouden. Ze zei dat vierhonderd gulden een schande was voor wat u gedaan hebt, maar dat geld nog een grotere schande zou zijn. Dus dit.” Hij aarzelde. „En nog iets. In het voorjaar komt er suiker uit Barbados, als de Engelsen hem doorlaten, en tabak uit Zeeland. Ik heb een pakhuis nodig dat ik vertrouw, en iemand die mijn verkoop doet hier aan de westkant, waar ik de mensen niet ken. Tegen een deel van de winst. Uw vader en ik hebben er vaak over gepraat. We hebben het nooit gedaan. We dachten dat er tijd genoeg was.”

Margriet keek van het bladgoud naar de oude man op de stoep. Ze dacht aan het stukje gekonfijte sinaasappelschil, aan de twee vingers, plechtig, als een munt.

„Komt u binnen,” zei ze. „Het is te koud om hier zaken te doen. Mijn moeder zal er ook iets over willen zeggen.”

Pieter kwam op een donderdag, de tiende november, aan het eind van de middag, toen de lantaarns op de bruggen al werden aangestoken.

Ze wist niet dat hij kwam. Niemand had het haar gezegd. Ze stond in de pakhuisdeur met Hendrick, die op een ladder tegen de gevel stond en met een kwast lijm op de muskaatnoot smeerde, terwijl Jan beneden het boekje met bladgoud vasthield alsof het een relikwie was. En toen zag ze hem over de brug komen, langzaam, met zijn ransel op zijn rug en zijn musket over zijn schouder, en zijn linkerhand in een doek gewikkeld die niet meer wit was.

Jan zag hem eerst. Hij liet bijna het bladgoud vallen.

„Pieter!”

Hendrick draaide zich om op de ladder en vloekte, wat hij nooit deed, en klom naar beneden zo snel als zijn knie het toeliet. Margriet bleef in de deur staan. Ze kon niet bewegen. Ze zag zijn gezicht, mager en bruin en ouder dan in augustus, en zijn rode haar dat onder zijn hoed uitstak en te lang was geworden.

„De vendels zijn afgelost,” zei hij, toen hij voor haar stond. „Er zijn nieuwe mannen. Wij mochten naar huis tot het voorjaar.” Hij hield zijn hand omhoog, de omwikkelde. „Een Franse kogel. In oktober, ’s nachts. Ze kwamen weer met een bootje. Hij ging dwars door, tussen twee knokkels. De chirurgijn zegt dat ik geluk heb gehad. Ik kan nog steeds een boom vasthouden. Alleen niet zo goed.”

„Laat zien,” zei Margriet.

Hij liet het zien. Ze nam zijn hand in de hare, voorzichtig, en ze voelde de warmte door de vuile doek heen, en ze voelde dat hij trilde.

„Je hebt me iets te zeggen,” zei ze. „Dat heb je beloofd.”

„Hier?” Hij keek naar Hendrick, naar Jan, naar haar moeder, die in de deur van het woonhuis was verschenen met haar handen in haar schort.

„Hier,” zei Margriet.

Hij slikte. Hij keek naar de grond, naar de keien van de kade, naar zijn eigen laarzen, en toen keek hij haar aan.

„Ik heb niets,” zei hij. „Dat heb ik al eens gezegd. Een lichter die lekt, een hand die half werkt, en een moeder die kousen breit. Ik heb dingen gezegd op de dijk die ik niet had moeten zeggen. Ik weet niet altijd wat waar is. Maar ik weet dat ik op die dijk elke nacht aan u heb gedacht. Elke nacht, juffrouw Margriet. Ook toen het water zo hoog stond dat we op de kruin moesten slapen.” Hij haalde diep adem. „Ik wil met u trouwen. Als u mij wilt. Als uw moeder het goedvindt. Als het kan.”

Het was stil op de kade. Op de gracht dreef een eend voorbij, en een schuit met turf, en de schipper keek nieuwsgierig om.

„Het kan,” zei Margriet. „Maar luister eerst.”

Hij knikte.

„De zaak blijft van mij. Van mij en van mijn moeder. Hij gaat niet over op jouw naam, en hij gaat niet weg van de Herengracht. Jij houdt De Hoop. Je vaart voor ons, als je wilt, en voor mijnheer Pinheiro, en voor wie je verder maar wilt, en je bent je eigen baas, zoals je zei. Ik ben de mijne. We trouwen na de rouw, niet eerder, in januari. En als je ooit nog een pamflet mee naar huis neemt over verraders in Den Haag, dan gooi ik het in de haard. En jou erachteraan.”

Pieter keek haar aan. Toen begon hij te lachen, en het was dezelfde lach als bij de Haarlemmersluis in april, kort en zonder spot, en daarna was het geen lachen meer maar iets anders, en hij trok haar tegen zich aan met zijn goede hand, daar op de kade, met de halve Herengracht die toekeek.

„Margriet,” zei haar moeder vanuit de deur. Het klonk streng. Het klonk helemaal niet streng.

Die avond, toen Pieter naar zijn moeder was en het huis sliep, ging Margriet nog één keer naar buiten. Het was koud geworden. Op de stenen van de kade lag een dun laagje rijp, en de adem stond voor haar mond. Boven de gracht was de lucht helder en zwart, met meer sterren dan ze die hele zomer had gezien.

Als het gaat vriezen, had Pieter gezegd op de dijk bij Muiden, dan bevriest dit allemaal. En dan lopen ze er gewoon overheen.

Ze dacht eraan. Ze dacht aan de Fransen in Utrecht en in Naarden en in Woerden, aan het water dat ’s nachts zou dichtvriezen, aan alles wat nog kon komen. De oorlog was niet voorbij. Het jaar was nog niet voorbij. Er zou een winter komen, en een voorjaar, en wie wist wat daarna.

Ze keek omhoog naar het uithangbord.

Hendrick had het af gekregen voor het donker werd. De muskaatnoot hing boven de deur, zo groot als een kinderhoofd, met de rode foelie eromheen en het nieuwe goud erop, en zelfs nu, in het licht van een enkele lantaarn op de brug, glansde hij. Niet zoals vroeger. Beter. Je kon zien waar het oude goud nog zat, dof en vlekkerig, en waar het nieuwe eroverheen lag, en ze vond dat het zo moest zijn.

Ze deed de grote deuren van het pakhuis op slot, met de sleutel van haar vader, en ging naar binnen.