Hoofdstuk 1: De Vergulde Muskaatnoot

Het nieuws kwam met de schuit uit Rotterdam, en tegen de middag lag het op elke brug van de Herengracht.

Margriet Claesdochter stond op de eerste zolder van het pakhuis, met haar mouwen opgerold en een stuk krijt tussen haar vingers, toen ze beneden de stemmen hoorde aanzwellen. Ze telde verder. Zeventien balen peper, zwart, van de laatste verkoping van de Compagnie. Elf vaatjes kruidnagel. Negen kisten foelie, waarvan één met een gebarsten deksel. Ze schreef de getallen op de balk naast de luikopening, zoals haar vader altijd had gedaan, in dezelfde schuine cijfers, omdat ze ze van hem had geleerd.

„Margriet!” Dat was Hendrick, onder aan de trap. Zijn stem had iets dat ze niet kende. „Kom eens naar beneden. Er is wat gebeurd.”

Ze veegde het krijt aan haar schort af. De trap was steil en de treden waren uitgesleten in het midden, zodat je je voeten aan de zijkant moest zetten. Boven rook het naar peper en vochtig hout; beneden, bij de grote deuren aan de gracht, rook het naar grachtwater en paardenmest. Hendrick stond in de deuropening met zijn pet in zijn handen. Achter hem, op de kade, praatten mannen met elkaar zoals ze dat anders alleen deden bij een brand.

„De Engelsen,” zei Hendrick. „Ze hebben de Smyrnavloot aangevallen. In het Kanaal. Zonder dat er oorlog verklaard was.”

Margriet bleef op de onderste tree staan. „Wanneer?”

„Een paar dagen geleden al. Het konvooi heeft zich geweerd, zeggen ze, en de meeste schepen zijn binnen. Maar een paar zijn genomen.” Hij draaide de pet rond. „Op de Dam roepen ze dat de koning van Engeland en de koning van Frankrijk samen onder één deken liggen. Dat het nu begint.”

Ze knikte langzaam. Al de hele winter hadden de kooplieden op de Beurs gefluisterd over Frankrijk, over de troepen die de Franse koning bij elkaar trok, over het geld dat hij aan de Engelse koning zou hebben betaald. Haar vader had er in december nog om gelachen. „Lodewijk wil Vlaanderen,” had hij gezegd, met zijn voeten bij de stoof. „Wat moet hij met ons moeras?” Een maand later was hij dood geweest, binnen negen dagen, van een koorts die begon met hoofdpijn en eindigde met een stem die ze niet meer herkende.

„Zit er iets van ons op die vloot?” vroeg ze.

„Nee. Uw vader deed niet in de Levant.”

„Dan is het niet onze zorg. Nog niet.” Ze hoorde zelf hoe flink het klonk, en hoe dun. „Die foeliekist met het kapotte deksel, Hendrick. Die moet vandaag nog gerepareerd. Als er muizen bij komen, kunnen we hem weggooien.”

Hendrick zette zijn pet op en hinkte naar achteren, waar het gereedschap hing. Zijn linkerknie was al jaren slecht. Hij was eenenzestig, en hij had dertig jaar voor Claes Jansz gewerkt. Hij had nooit gevraagd of hij in maart nog zijn loon zou krijgen. Margriet had het hem gegeven, tot de laatste stuiver, en daarna 's avonds wakker gelegen.

Het huis lag boven en naast het pakhuis, zoals zoveel huizen aan dit stuk van de Herengracht, waar de gracht naar de Brouwersgracht toe boog en de pakhuizen tussen de woonhuizen stonden als grote, zwijgende broers. Boven de deur hing het uithangbord dat haar grootvader had laten maken: een nootmuskaat zo groot als een kinderhoofd, opengewerkt zodat je de rode foelie eromheen zag, met bladgoud dat in de loop van veertig jaar dof en vlekkerig was geworden. De Vergulde Muskaatnoot. Jan, haar broertje, noemde het de Vergulde Kokosnoot, om haar te pesten.

Haar moeder zat in de voorkamer met het naaiwerk op schoot, maar ze naaide niet. Aeltje Pietersdochter had sinds januari een manier van stilzitten gekregen die Margriet bang maakte. Ze was zevenenveertig, en tot de dood van haar man was ze de vrouw geweest die de meiden commandeerde, de rekeningen van de bakker naliep en op zondag in de Westerkerk zat met haar rug zo recht als een mast. Nu keek ze vaak naar het raam, waar de gracht lag, en zag Margriet aan als ze binnenkwam alsof ze een vraag verwachtte die ze niet kon beantwoorden.

„Je hebt het gehoord,” zei haar moeder.

„Van Hendrick.”

„Trijn kwam net van de markt. Op de Nieuwendijk zeggen ze dat de Fransen in de lente over de Rijn komen.”

Margriet ging tegenover haar zitten en pakte haar moeders hand. Die was koud. „Moeder. We hebben peper voor bijna vijftienhonderd gulden op zolder liggen. Nootmuskaat, kruidnagel. Dat raakt niet op, of er nu oorlog is of niet. Mensen blijven eten.”

„Mensen blijven eten,” herhaalde haar moeder. „Maar betalen ze?”

Daar had Margriet geen antwoord op. Ze dacht aan de kist in de kantoorkamer, aan het geld dat erin lag. Elfhonderd gulden en wat losse stuivers, als ze het goed geteld had, en ze had het goed geteld, drie keer.

„Mijnheer Steenhuysen komt vanmiddag,” zei haar moeder.

Margriet liet haar hand los. „Waarom?”

„Hij heeft een briefje gestuurd. Hij wil je spreken over de zaak. Hij is heel beleefd geweest, de hele winter.”

„Hij is altijd beleefd.”

„Margriet.”

„Ik zeg niets verkeerds, moeder. Hij is beleefd. Ik zal hem beleefd ontvangen.”

Voor Joost Steenhuysen kwam, kwam eerst mijnheer Pinheiro.

Hij kwam niet alleen. Een lichter lag voor de pakhuisdeuren, laag in het water, met een stapel kisten onder zeildoek en een man aan de vaarboom die Margriet niet meteen herkende, tot hij zijn hoed afnam en ze het rode haar zag. Pieter Arentsz, Hendricks neef. Ze had hem in jaren niet gezien. Nu was hij een brede man van in de twintig, met handen als schoppen en een gezicht dat verbrand was van de wind.

„Juffrouw Margriet,” zei hij, alsof hij haar gisteren nog gezien had. „Ik heb hier een vracht voor u. Of eigenlijk voor mijnheer, maar...” Hij hield op, en zijn ogen gingen naar haar zwarte jak. „Mijn oom heeft het me verteld. Ik vind het erg van uw vader.”

„Dank je.”

Jacob Pinheiro Lobo stapte van de lichter op de kade met de voorzichtigheid van een man die niet van water hield. Hij was achtenvijftig, klein en tenger, met een grijze baard die kort was geknipt en een zwarte mantel van goede stof die bij de zoom was versleten. Hij woonde op de Houtgracht, op Vlooienburg, waar de Portugese Joden woonden, en hij had met Margriets vader zaken gedaan zolang zij zich kon herinneren: suiker uit Brazilië en Barbados, tabak, verfhout, soms een partij gember. Als klein meisje had ze van hem eens een stukje gekonfijte sinaasappelschil gekregen, plechtig, als een munt.

„Juffrouw Claesdochter.” Hij maakte een kleine buiging. „U zult mij vergeven dat ik zonder bericht kom. Ik had het uw vader beloofd, in het najaar. Hij zei: als het ooit spannend wordt, Jacob, dan zet je je spullen bij mij op de bovenste zolder. Daar kijkt niemand.”

„Spannend,” zei Margriet.

„Het woord was van hem.” Pinheiro glimlachte niet. „Mijn eigen pakhuis ligt aan het water, aan de Amstel. Iedereen weet wat erin staat. Als er onrust komt, en die komt, dan gaan ze eerst naar de pakhuizen waarvan iedereen weet wat erin staat.”

Ze keek naar de lichter. Onder het zeildoek zag ze de hoeken van suikerkisten, het merkteken erop gebrand. Ze telde zonder dat ze het wilde. „Hoeveel?”

„Zesendertig kisten suiker. Twaalf rollen tabak. En één kist die ik graag zelf naar boven zou zien gaan.” Hij wees. Tussen de suikerkisten stond een kleinere, donkere kist met ijzeren banden, verzegeld met rode lak. „Daar zitten geen handelswaren in. Papieren van mijn familie. Wat zilver van mijn vrouw. Een paar dingen van mijn zoon.”

Margriet wist dat die zoon in 1664 was gestorven, in het pestjaar. Ze vroeg er niet naar.

„Mijn vader heeft dit afgesproken,” zei ze. „Heeft hij er iets van opgeschreven?”

„Hij heeft mij een bewijs van bewaring gegeven. In november, toen we het bespraken. In tweevoud: hij hield er één, ik hield er één. Hij zei dat hij het in zijn boek zou zetten.” Pinheiro haalde een opgevouwen papier uit zijn mantel, maar het was niet het bewijs. Het was een lijst, in zijn eigen sierlijke hand. „Dit is wat ik u breng. Ik vraag u om te tekenen dat u het hebt ontvangen. Als het u past.”

Ze las de lijst. Ze dacht aan elfhonderd gulden, en aan haar vader bij de stoof.

„Het past,” zei ze. „Hendrick! Pieter! Haal de takel maar uit.”

Het takelen duurde tot in de middag. De haak aan de balk boven de zolderluiken ging piepend op en neer, de kisten zwaaiden langs de gevel, en Pieter stond beneden aan het touw met zijn hoed achter in zijn nek en zong half binnensmonds een liedje dat Margriet niet kende, iets over een schipper en een herbergierster in Enkhuizen. Hendrick stond op de bovenste zolder om de kisten binnen te halen, zijn slechte knie gestrekt, en Margriet stond ernaast met haar krijt en schreef. Zesendertig. Twaalf. Eén.

De ijzeren kist droeg Pinheiro niet zelf; daar was hij te oud voor. Maar hij liep de hele trap mee naar boven, tree voor tree, en toen Pieter en Hendrick hem achter in de hoek zetten, onder het schuine dak waar de balken zwart waren van ouderdom, legde hij even zijn hand erop. Toen draaide hij zich om.

„Dank u,” zei hij. „Ik zal het nooit vergeten.”

Margriet tekende de lijst op de vensterbank van de zolder, met de inkt die ze uit het kantoortje had meegenomen. Pinheiro blies op de inkt, vouwde het papier op en stak het weg. Daarna, beneden aan de trap, stond Pieter Arentsz met zijn hoed weer in zijn handen, en hij keek haar aan op een manier waarop ze in maanden niet aangekeken was: niet als een rouwende dochter, niet als een probleem dat moest worden opgelost, maar gewoon als een meisje van twintig met krijtstof op haar wang.

„U hebt daar wat,” zei hij, en hij wees naar zijn eigen gezicht.

Ze veegde het weg en voelde dat ze rood werd.

„Als u nog eens wat te varen hebt,” zei hij. „De Hoop ligt meestal bij de Haarlemmersluis. Daar kunt u me vinden. Of mijn oom weet wel waar ik ben.”

„De Hoop?”

„Mijn lichter.” Hij grijnsde. „Mijn vader heeft hem zo genoemd. Hij zei dat het het enige was wat hij me kon nalaten.”

Joost Steenhuysen kwam om vier uur, toen de lichter weg was en de takel weer stil hing.

Hij was zesendertig, lang en mager, in een donkerbruine rok met zilveren knopen die bescheiden waren op een manier die veel geld kostte. Hij handelde in specerijen en drogerijen vanuit een groot huis op de Keizersgracht, en hij was sinds drie jaar weduwnaar. Op de begrafenis van haar vader had hij naast haar moeder gestaan en haar arm vastgehouden toen ze wankelde. In februari had hij een brief van condoleance gestuurd die zo goed geschreven was dat haar moeder hem twee keer had voorgelezen.

Hij zat in de voorkamer, nam een glas wijn aan maar dronk er niet van, en vroeg naar haar moeders gezondheid en naar Jan, die op de Latijnse school zat en daar niet bijster goed in was. Toen zette hij het glas neer.

„U weet dat ik uw vader geld heb geleend,” zei hij tegen Margriet. Niet tegen haar moeder. Dat viel haar op.

„Vierduizend gulden,” zei ze. „In 1670. Tegen vier ten honderd. De rente is tot Kerstmis betaald.”

Hij knikte, en er kwam iets in zijn gezicht dat op waardering leek. „U kent de boeken.”

„Ik heb ze bijgehouden, het laatste jaar. Mijn vader zijn ogen werden slechter.”

„Dan weet u ook dat de obligatie verloopt met Sint-Jan.”

Het was stil in de kamer. Buiten, op de gracht, riep een man dat hij mosselen had, verse mosselen uit Zeeland. Haar moeder zat heel stil.

„Ik zeg dit niet om u te kwellen,” zei Joost Steenhuysen. „Ik had het u in januari kunnen zeggen, of in februari. Ik heb gewacht, uit respect. Maar u hebt het nieuws gehoord. De Engelsen. De Fransen zullen volgen, daar twijfelt op de Beurs niemand meer aan. Als het oorlog wordt, en het wordt oorlog, dan wil iedere koopman in deze stad zijn geld bij zich hebben. Ook ik.”

„Sint-Jan is over drie maanden,” zei Margriet.

„Ja.” Hij stond op, pakte zijn hoed, maakte een buiging naar haar moeder. Bij de deur bleef hij staan. „Juffrouw Claesdochter. Ik weet dat uw vader goederen voor anderen bewaarde. Dat deed hij vaker. Als u in de boeken kijkt, zult u zien wat van de zaak is en wat niet. Het is goed dat u dat precies weet. Voor het geval dat.”

Hij ging. Margriet bleef zitten met het glas wijn dat hij niet had aangeraakt.

„Wat bedoelde hij?” vroeg haar moeder.

„Ik weet het niet,” zei Margriet. Maar ze wist het wel, of half, en die avond, toen het huis sliep en alleen de klok in de gang tikte, nam ze een kaars mee naar het kantoortje en sloeg het grote boek van haar vader open, bij november.

Ze las elke regel van november. Daarna december. Daarna, voor de zekerheid, oktober.

Het bewijs van bewaring voor Jacob Pinheiro Lobo stond er niet in.